Saturday, 18 July 2015
23 June 2021
پارس‌نامه - ارگ تبریز،نماد شهد تبریز

«یکی از بلندترین دیوارهای تاریخی ایران»

2011 May 16

امیر و کاملیا / رادیو کوچه

«ارگ تبریز» (علی‌شاه) نام یک بنای تاریخی در تبریز است. سبک معماری این بنا به شیوه آذری و معمار آن استاد فلکی تبریزی ذکر شده است. این ارگ یکی از بلندترین دیوارهای تاریخی کشور و نماد شهر تبریز است. این ارگ در مرکز شهر تبریز، در ضلع‌جنوبی تقاطع خیابان امام‌خمینی و فردوسی قرار دارد و امروزه فضای پیرامون آن برای برگزاری نماز جمعه مورد استفاده قرار می‌گیرد و مصلای بزرگ تبریز در این مکان احداث شده‌است. ارگ تبریز توسط «خواجه تاج‌الدین علی‌شاه» بنا شده‌است. این بنا براثر زمین‌لرزه و گذر زمان تا حدودی تخریب شده‌است. در محوطه‌ی ارگ، آثار تاریخی ارزش‌مندی هم‌چون «مدرسه‌ی نجات» که به‌عنوان یکی از نخستین مدارس ایران به‌شمار می‌رفت و نیز «سالن تئاتر شیر و خورشید» قرار داشت که پس از شروع برنامه‌ی تخریب و تبدیل ارگ تبریز به مصلای بزگ تبریز از سال ۱۳۶۰ و در زمان امامت جمعه‌ی «آیت‌اله ملکوتی»، بخش اعظمی از ارگ توسط جهاد سازندگی با بولدوزر و مواد منفجره تخریب شده‌است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

ارگ تبریز و محوطه‌ی باستانی آن در ۱۵ دی ۱۳۱۰ خورشیدی به شماره‌ی ۱۷۰ در فهرست آثار ملی ایران به‌ثبت رسیده‌است و نقشه حریم استحفاظی قانونی و ظوابط حفاظتی آن در نشست ۲۹ خرداد ۱۳۵۷ شورای حفاظت آثار تاریخی اداره‌ی کل حفاظت آثار تاریخی مشخص و مورد تایید اعضا قرار گرفته‌است. امروزه تنها بخشی از دیوارهای عظیم و محراب بسیار بلند شبستان جنوبی این مسجد برجای مانده‌است که خود موید شکوه و آبادانی آن در گذشته‌ است. دیوارهای موجود در حقیقت تشکیل‌دهنده‌ی ایوان تاق‌پوش و حمال تاقی استوانه‌ای عظیمی بوده‌است که فضای به‌وجودآمده به‌عنوان شبستان اصلی مسجد «علی‌شاه» به‌شمار می‌رفته‌ است. بقایای موجود بنا، حکایت از یک ایوان به‌عرض ۳۰٬۱۵ متر و جرز و دیواهای کناری به ضخامت ۱۰٬۴۰ متر و پی‌ها و فونداسیونی ژرف و حجیم متناسب سازه‌های فوقانی و ارتفاع احتمالی بنا تا خط آغاز تاق استوانه‌ای ۲۵ متر (البته دقت رد تناسب سازه‌های اثر ۳۶ متر صحیح به‌نظر می‌رسد) بوده‌است.

سر تا سر ارگ علیشاه پوشیده از ترک‌هایی است که ضخامت آن در برخی مناطق بسیار زیاد می‌شود. «مهندس فیروز بیرون آرا»، کارشناس مرمت استان آذربایجان شرقی، ضخامت برخی از این ترک‌ها در بخش فوقانی ارگ را بیش از دیگر مناطق می داند. «بیرون آرا» می‌گوید: «ضخامت برخی از این ترک‌ها در قسمت فوقانی به اندازه‌ای است که کارشناسان می‌توانند به راحتی داخل آن شوند. ارگ علی‌شاه که دارای حریم قانونی و ثبت شده در فهرست آثار ملی کشور است، هم‌اکنون در میانه کارگاه ساخت مصلای تبریز جای گرفته است. این ارگ امروز در حریم مصلا در حالی خودنمایی می‌کند که نرده‌های آهنی، کوهی از شن و ماسه و لوله‌های عظیم تیرآهن گرداگرد آن را احاطه کرده اند.»

مدت‌هاست ورود افراد برای بازدید از ارگ به این محوطه ممنوع شده است. در برگ اطلاعیه‌ای که از سوی بنیاد ساخت مصلا در ابتدای ورودی پیشین ارگ و ورودی اصلی مصلای شهر نصب‌شده، این عبارات به چشم می‌خورد: «ورود افراد متفرقه به محوطه کارگاه اکیدن ممنوع». امروز ارگ علی‌شاه با محوطه‌ای که پیرامون آن را فرا گرفته به دیواره شکاف برداشته‌ای می‌ماند که دنیای آهن و سنگ اطراف‌اش را گرفته‌اند. با این وجود ارگ هنوز هم چشمان بازدیدکنندگانش را به خود خیره می‌کند. وقتی از نگهبان مصلا پرسیده می‌شود که آیا هنوز این مکان تاریخی بازدید کننده دارد، پاسخ می‌دهد: «روزانه بیش از ۲۰ نفر به دیدار ارگ می‌آیند اما با ممانعت کارگران مصلا مواجه می‌شوند. آن‌ها هم ارگ را از دور نظاره می‌کنند و بس.»

اما آن‌چه از دور چشمان بازدیدکنندگان از ارگ را خیره به خود می‌سازد، آجرهای قهوه‌ای رنگ نیست، بلکه دیواره‌ای است پوشیده از داربست‌هایی که حافظان و دوست‌داران میراث‌فرهنگی برای حفاظت اضطراری، جلوگیری از ریزش آن و احیانن مرمت و اقدامات کارشناسی اطراف آن به پا کرده‌اند. داربست‌ها برای انجام مطالعات و زدن بست‌های نشانه در محل ترک‌ها ایجاد شده‌اند. این داربست‌ها می‌تواند روند گسترش ترک‌ها را نشان دهد. بیرون آرا از نتایج آزمایش‌هایی می‌گوید که بر افزایش ترک‌های ارگ گواهی می‌دهند‌: «ادامه روند ساخت مصلا و تکان‌های زمین باعث گسترش ترک‌ها شده است. هم‌اکنون وضعیت ترک‌های دیوار ارگ بسیار نامناسب است و هنوز احتمال بزرگ‌شدن ترک‌ها و افزایش آن‌ها به‌شدت وجود دارد.»

به گفته بیرون آرا هم اکنون کارشناسان مرمت استان در حال انجام کارهای کارشناسی برای استحکام‌بخشی بیش‌تر ارگ علی‌شاه هستند. هر روز بیش از ۲۰۰ کارگر با ماشین‌آلات سنگین در اطراف ارگ علی‌شاه در حال جا‌به‌جا کردن مصالح ساخت مصلا هستند. مصلای شهر تبریز درست در ۱۲ متری ارگ علی‌شاه و با ارتفاعی پایین‌تر از آن ساخته شده است. هم‌اکنون منظر شرقی ارگ کاملن مسدود شده است. به گفته یکی از مهندسان مصلا بیش از ۱۶ متر ارتفاع دارد. این ارتفاع به‌طور کامل نمای ارگ را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. این مهندس جوان که خواست گم‌نام بماند گفت: «هم اکنون تمام سفت    کاری‌های مصلا به اتمام رسیده و ساخت مصلا به مرحله نازک‌کاری و نماسازی رسیده است.»

در همین حال شنیده می‌شود که مردم شهر تبریز با ساخت مصلا مخالف هستند. مرد جوانی که مغازه‌اش در جوار مصلاست با اشاره به این که مردم تبریز، ارگ را نماد شهر خود می‌دانند، گفت: «مردم با مخدوش‌شدن ارگ مخالف بوده و هستند اما مخالفت آن‌ها کاری از پیش نمی‌برد.» به اعتقاد کارشناسان میراث فرهنگی تاکنون احداث مصلای شهر تبریز در حریم ارگ علیشاه منظر و نمای این اثر تاریخی را به‌شدت خدشه‌دار کرده است ارزیابی‌ها و بررسی‌های باستان شناسی حاکی از آن است که در بخش زیرین محوطه در حال ساخت مصلا که چند سال پیش گودبرداری شده بود، بخشی از ساختمان قدیمی مسجد علی‌شاه جای گرفته بود که به‌طور کامل تخریب شده است. ساخت مصلای شهر تبریز در حریم ارگ علی‌شاه از سال ۷۳ آغاز شده است و با وجود شکایت‌های متعدد سازمان میراث فرهنگی، ساخت آن هم‌چنان ادامه دارد. هم اکنون یک شکایت سازمان میراث فرهنگی از بنیاد ساخت مصلای شهر تبریز در دیوان عالی کشور در حال پی‌گیری است.

مسجد تاج‌الدین علی‌شاه موسوم به ارگ علی‌شاه تبریز که در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، به لحاظ تاریخی از جمله آثار منحصر به فرد کشور محسوب می‌شود. طبق مواد ۵۶۰ و ۵۶۴ قانون مجازات اسلامی هر نوع عملیات در حریم آثار تاریخی ثبت شده که منجر‌ به تنزل بنیاد یا تخریب این آثار شود جرم محسوب می‌شود. بنای عظیم علی‌شاه تبریز مسجدی است که در فاصله سال‌های ۷۱۶ تا ۷۲۴ هجری قمری به همت تاج‌الدین علی‌شاه بیلان تبریزی وزیر الجاتیو و بهادرخان از ایلخانان مغول ساخته شد. هم‌اکنون سه دیوار بلند این مسجد متعلق به محراب این مسجد با ارتفاع ۳۰ متری به جای مانده است. عرض هر یک از این دیواره ها به ۱۰ متر می‌رسد.

شاردن می‌گوید: «تعداد مساجد تبریز دویست‌و‌پنجاه است. مسجد علی‌شاه تقریبن بالتمام مخروبه و منهدم شده‌است. قسمت‌های سفلی که به گزاردن نماز افراد مردم اختصاص دارد و مناره‌ی آن را که بسیار رفیع و بلند است، مرمت کرده‌اند. هنگام ورود از ایوان نخستین اثری که از تبریز مشاهده می‌شود، همین مناره ‌است. چهارصد سال می‌شود که این مسجد را خواجه علی‌شاه بنا کرده‌است. «مشارالیه صدراعظم غازان‌خان» شاهنشاه ایران که مقر سلطنتش تبریز بود و در همان‌جا نیز به خاک سپرده شده بوده‌است. هنوز هم مقبره‌ی وی در یک منار مخروبه‌ی عظیمی که به نام او، منار «غازان خان» نامیده می‌شود، مشهود است.»

شفیع جوادی می‌گوید: «در زمان عباس میرزای قاجار این بنا به محل قورخانه و مخزن مهمات لشگر تبدیل یافت و به‌همین سبب نیز نام «ارگ» به آن دادند. از ارگ علی‌شاه اکنون ویرانه‌ای بیش نمانده ‌است. بلندی ساختمان فعلی ۲۵،۲۶ متر و دهانه محراب آن ۳۸ پا و ۶۹ پله بین دو دیوار از سمت خاور دارد که می‌توان به بالای بنا رفت. در زمان رضاشاه قسمتی از پهنه‌ی اطراف آن را به صورت باغ و گردش‌گاه عمومی (باغ ملی) درآوردند و سالن نمایشی نیز در کنار آن بنا کردند. اخیرن نیز در برنامه‌های شهرداری تبریز این مسئله منظور شده و قرار است اطراف آن را به‌صورت میدان و خیابان وسعت بدهند، به‌طوری که بنای باقی‌مانده که نماد تبریز است، در وسط میدان قرار گیرد.»

درمجله هنر و مردم آمده است: «وقتی که به کنار خیابان ارگ رسیدم دربش را باز دیدم همان جوی آبی که حمداله مستوفی و ژان شاردن و دیگران از آن نام برده‌اند در وسط باغچه‌ی بزرگی جلوی دیوار عظیم ارگ به‌چشم می‌خورد. زلال و روان و در دوسمتش درخت و چمن. به سمت چپ، ساختمانی بود که بر سردرش نوشته بود: «تاتر آذربایجان». این قسمت را در زمان رضاشاه ساخته‌اند. روبه‌روی من صحنی بود میان سه دیوار که عظیم بالا رفته بود و سمت چپش ۶۹ پله با فاصله‌هایی بیش از ۲۰ سانتی‌متر که بالارفتن را دشوار می‌کرد و نفس را می‌راند. پله یک بار پیچ می‌خورد و بعد با همان فاصله می‌رسد به بالای دیوار. بلندی دیوار ۲۵ متر است و ضخامت آن حدود ۱۰ (دقیقا ۱۰٬۴۰ متر) که شاید در گذشته با کاشی یا مرمر پوشیده بود.

اما من که اثری از این دو ندیدم. دور سه دیوار را گشتم با جاهای قراردادن تنفگ که در اطراف دیدم به تمام بارویی عظیم به نظرم آمد و ظاهرن از زمان عباس میرزا که مسجد علی‌شاه را تبدیل به قورخانه و انبار مهمات کردند، همین شکل مورد استفاده را هم پیدا کرد، به شکلی که هیچ‌کس ممکن نست از ۶۹ پله‌ی بنا بالا برود و در و دیوارها را بگردد و بگوید که این‌جا مسجد بوده‌است و نه یک قلعه مستحکم نظامی. دور دیوارها از بالا حفره‌های بزرگی دیدم که به دهانه‌ی چاه ‌مانندی و کبوتران چاهی را دیدم که در عمق این خفره‌ها آمد و شد می‌کردند. بعد به تحقیق دریافتم که این حفره‌ها آغاز راه‌های زیرزمینی و دالان‌های بسیار پهن و بلندی بوده که در زمان‌های مختلف به‌ویژه در دوره‌ی قاجاریه و در جریان انقلاب مشروطه و شاید هم در دوره‌ی مغول و زمان‌های پس از آن به نوان راه‌های مخفی برای فرار و رسیدن سریع از این‌جا به جاهای دیگر به‌کار می‌آمده‌اند.»

حمداله مستوفی می‌گوید: «وزیر خواجه تاج‌الدین علی‌شاه جیلانی در تبریز و در خارج محله نارمیان، مسجد جامع بزرگی ساخته که صحنش دویست گز در دویست گز و در صفحه‌ای بزرگ از ایوان کسری به مداین بزرگ‌تر، اما چون در عمارتش تعجیل کردند، فرو آمد و در آن مسجد انواع تکلفات به تقدیم رسانیده‌اند و سنگ مرمر بی‌مقیسا در او به‌کار برده و شرح آن را زمان بسیار یابد.»

بیت‌اله جمالی می‌گوید: «قسمتی از دانش‌سرای دختران تبریز که در محوطه‌ی مسجد استاد و شاگرد سابق بنا شده‌است، چند سال پیش فرود می‌نشیند و گودال یا تونلی بزرگ نمایان می‌شود، اما برای آن‌که کاوش کنند، آن را پر کردند. احتمال می‌رود که تونل قسمتی از این را زیرزمینی بوده‌است، این راه به‌قدری بزرگ بود که می‌شد با درشکه از آن عبور کرد. پشت دیوار بلند ارگ تبریز در هر سه سمت ویرانه‌است با تکه باغی و خانه‌ای و مدرسه‌ای. دهانه، محراب ۳۸ پا است و ۶۹ پله که از آن بالا رفتیم. بین دو دیوار از سمت خاور ساخته شده ‌است که در زمان سلطنت رضاشاه قسمتی از تپه، اطراف ارگ را به‌صورت باغ و گردش‌گاه عمومی درآوردند که ساختن سالن تئاتر آذربایجان هم در همین برنامه بوده ‌است. به‌طوری که مشهود است در زیر ابن بنا، سه نقب یا دالان زیرزمینی وجود دارد که یک رشته‌ی آن از ارگ به شنب‌غازان و رشته‌ی دیگر به باغ‌میشه‌ی فعلی محل سابق ربع رشیدی و رشته‌ای نیز از وسط بازار گذشته و پس از عبور از زیر رودخانه‌ی آجی‌چای به حوالی فرودگاه می‌رسد.»

علی‌اکبر سرفراز می‌گوید: «بنای ارگ بنایی ناتمام است و به دو بخش قدیمی و جدید تقسیم می‌شود. بخش جدید توسط تاج‌الدین علی‌شاه به بخش قدیمی افزوده شده‌است. بخش قدیمی که در سال ۱۳۶۰ تخریب شد در شمال و بخش جدید در قسمت جنوبی که اکنون باقی مانده، ساخته شده‌است.»

منابع

کتاب تبریز شهر کهن تاریخ، تالیف ناصر رهنمای شهسواری،

کتاب ارگ علی‌شاه تبریز، اثری ماندگار.

ارگ ۷۰۰ ساله علی‌شاه تبریز هم‌چنان در معرض تخریب است. خبرگزاری دانش‌جویان ایران.‌

ویکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,