Saturday, 18 July 2015
25 June 2021
پس‌نشینی‌تند

«شاعری از تبار صحرا»

2011 May 24

اکبر ترشیزاد / رادیو کوچه

اگر تاکنون به ترکمن‌صحرا رفته باشید و یا به کشور «ترکمنستان» سفر کرده و با مردم کوچه و خیابان گفت‌وگو کرده باشید، به یقین نامی از شاعر محبوب و بلندآوازه‌ی ترکمنان به گوشتان خورده است. کسی که جای‌گاهش در میان ترکمنان مانند فردوسی است در بین فارسی‌زبانان. «مختوم‌قلی‌ فراغی» (Magtymguly Fragy) شاعر ایرانی ترکمن است که بزرگ‌ترین شاعر زبان ترکمنی و یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های مردم ترکمن به شمار می‌آید. وی در اشعار خود بیش‌تر به مسایل اجتماعی و سیاسی روزگارش می‌پرداخت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«مختوم‌قلی» در سال ۱۱۱۲ خورشیدی در روستای «حاجی‌قوشان »در شمال شرق «گنبدکاووس» به دنیا آمد. پدرش «دولت‌محمد آزادی» از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و «ارازگل» از طایفه «گوکلان»، تیره «گرکز» بود. تحصیلات ابتدایی و زبان‌های فارسی و عربی را نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسه «شیرغازی» در «خیوه» رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت، از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان. او در جوانی عاشق دخترخاله خود «منگلی» شده بود که نتوانست به او برسد، پس از کشته شدن برادر بزرگ‌تر خود «عبداله» در افغانستان که به درخواست سردار «احمدشاه‌ درانی» بنیان‌گذار افغانستان فعلی بدان‌جا سفر کرده بود، با بیوه‌ی برادر خود به نام «آق‌قیز» ازدواج کرد و از او دو فرزند به نام‌های «بابک» و «ابراهیم» داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند.

بر پایه‌ی برخی منابع «مختوم‌قلی» در سال ۱۱۶۹ خورشیدی در کنار چشمه «اباساری» در دامنه کوه «سونگی‌داغ» درگذشت اما به تازگی دست‌نوشته‌ای یافت شده که از مناظره‌ی شاعرانه‌ی «مختوم‌قلی» با «ذنوبی» شاعر معروف در سال ۱۱۷۶ خورشیدی خبر داده ‌است. در صورت درستی این دست‌نوشته تاریخ درگذشت او را باید حداقل هفت سال بعدتر یا پس از آن در نظر بگیریم. او را در روستای «آق‌توقای» در ۴۰ کیلومتری غرب «مراوه‌تپه» واقع در شمال شرق استان گلستان و در جوار آرام‌گاه پدرش به خاک سپردند. «مختوم‌قلی» در شعر خود مسایل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمن‌ها و تقبیح جنگ‌های آن دوران به خصوص حمله «نادرشاه‌ افشار» می‌پردازد. او در مورد حمله «نادرشاه ‌افشار» به ترکمن‌ها با وجود کمک‌های قبلی ترکمن‌ها در اوایل حکومت او شعری گفته که نادر را فتاح و محکوم به فنا می‌نامد و از عواقب کشتار آگاهش می‌کند. پیش‌بینی او به زودی با ترور نادر توسط یکی از اقوام خود به واقعیت تبدیل می‌شود.

او هم‌چنین مسایل اجتماعی هم‌چون چندهمسری، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و معضل موادمخدر را مورد توجه قرار می‌دهد. او به دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دورو و کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و به‌طور کلی مورد غضب اغلب خان‌ها و قدرت‌مندان زمان خود بود. شاعر خود در جایی می‌گوید: «مختوم‌قلی، رسالت تو در این است که هر آن‌چه را حق یافتی بر زبان آوری، در خلوت و سکوت مردن تو را تحقیر می‌کند.»

در دهه ۱۳۷۰ در ایران آرام‌گاهی برای «مختوم‌قلی‌ فراغی» ساخته‌ شد. ساخت این آرام‌گاه در سال ۱۳۷۸ هجری خورشیدی پایان یافت و در ۲۸ اردی‌بهشت هم‌زمان با سال‌گرد تولد او با حضور و سخن‌رانی «صفر‌مراد نیازوف» رییس‌ جمهوری وقت ترکمنستان و «عطااله ‌مهاجرانی» وزیر وقت فرهنگ‌وارشاد ایران افتتاح شد. در زادروز «فراغی» همواره جمعیت زیادی از مردم منطقه و مقامات دولت ترکمنستان به این آرام‌گاه می‌آیند. بیش‌تر اشعار او در جنگ‌های آن دوران نابود شده، اشعار باقی‌مانده او در دهه ۱۸۷۰ توسط «آرمینیوس وامبری»، سیاح و شرق‌شناس مجار گردآوری شده و در کتاب‌خانه بریتانیا نگه‌داری می‌شود. «وامبری» که هفتاد سال بعد از وفات شاعر در منطقه ترکمن صحرا سفر می‌کرد، نوشته است: «اشعار «مختومقلی» دارای جنبه خاصی است، به این معنی که اولن نمونه کاملی از زبان ترکمنی را به‌دست می‌دهد و در مرحله‌ی بعد در نوشته‌های او قاعده و نظمی محکم وجود دارد که در سایر آثار ادبی شرق بندرت یافت می‌شود. اشعار «مختوم‌قلی» سبب اتحاد طوایف ترکمن که با هم سر جنگ داشتند گردیده است.» سه دهه پیش از «وامبری» هم «مختوم‌قلی» توسط دو پژوهش‌گر لهستانی به نام‌های «بوریهو» و «آلکساندر شودزکو» به دنیا معرفی شده‌ بود. «محمدعلی‌ جمالزاده» برای نخستین بار «مختوم‌قلی» را فردوسی ترکمن‌نان نامیده‌ است.

منابع:

سایت دانش‌آموختگان ترکمن

سایت جمعیت فرهنگی هنری مختومقلی شهرستان کلاله

امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها ، اول، نشر علم

در قلمرو مازندران، صمدی، معرفی شعرای ترکمن

 

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,