Saturday, 18 July 2015
24 June 2021
پس‌نشینی‌تند

«طوفانی عظیم که بال پروانه‌ای به پا می‌کند»

2011 May 28

اکبر ترشیزاد/ رادیوکوچه

فرض کنید که به تماشای یک بازی فوتبال از تلویزیون نشسته‌اید و در انتهای بازی تیم مورد علاقه‌ی شما بازنده از زمین‌بازی بیرون بیاید. آیا فکر می‌کنید اگر به استادیوم رفته بودید و از نزدیک این بازی را دیده بودید، نتیجه‌ی مسابقه تغییری می‌کرد؟ فرضیه را پیچیده‌تر می‌کنیم، اگر حتا در استادیوم حضور داشتید و درست یک دقیقه پیش از زمانی که تیم حریف گل پیروزی‌بخش را وارد دروازه‌ی تیم شما بکند به دست‌شویی می‌رفتید، امکان داشت که این گل به ثمر نرسد و تیم شما بازنده نباشد؟ شاید بی‌ربط به نظر برسد ولی بر مبنای نظریه‌ی «اثر پروانه‌ای»  (Butterfly Effect) پاسخ این پرسش‌ها مثبت است، بله امکان‌ داشت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«نظریه‌ی ‌آشوب» یا «نظریه‌ی‌ بی‌نظمی‌ها» به مطالعه‌ی سیستم‌های‌ دینامیکی ‌آشوب‌ناک می‌پردازد. سیستم‌های‌ آشوب‌ناک، سیستم‌های‌ دینامیکی‌ای‌ غیرخطی هستند که نسبت به شرایط اولیه‌شان بسیار حساس‌اند. تغییری اندک در شرایط اولیه‌ی چنین سیستم‌هایی باعث تغییرات بسیار در آینده خواهد شد. این پدیده در «نظریه‌ی ‌آشوب» به «اثر پروانه‌ای» مشهور است. این نظریه توضیح می‌دهد که چگونه دگرگونی‌های‌ کوچک، می‌تواند بر سیستم‌های عظیم و پیچیده هم‌چون الگوهای آب و هوایی، موثر باشد. عبارت «اثر پروانه‌ای» در «نظریه‌ی ‌آشوب» به این سبب مطرح شد که نشان دهد حرکت بال‌های یک پروانه می‌تواند موجب دگرگونی‌های قابل توجه در قدرت باد و جریانات سیستم‌های آب و هوایی سراسر دنیا شده و از لحاظ نظری، در نیمی از جهان، طوفان به پا کند.

اصطلاح «اثر پروانه‌ای» به «ادوارد نورتون ‌لورنز» (Edward Norton Lorenz) منتسب است. او ریاضی‌دان، هواشناس و یکی از نخستین طرف‌داران «نظریه ‌آشوب» بود. اگرچه «لورنز» حدود ده سال با طرح این پرسش ‌اساسی که آیا حرکت بال مرغان‌ دریایی می‌تواند موجب ایجاد دگرگونی در هوا شود یا نه، روی نظریه‌ی خود کار می‌کرد، در سال 1973، به پروانه که شاعرانه‌تر بود، روی آورد. عنوان یکی از سخن‌رانی‌های لورنز این بود: «آیا بال‌زدن یک پروانه در برزیل می‌تواند طوفانی در تگزاس به پا کند؟». در واقع یکی از هم‌کاران دانش‌مند او با نام «فیلیپ ‌مریلیس» این عنوان را پیشنهاد کرده بود چون «لورنز»، خود نمی‌دانست چه عنوانی را برگزیند. پیش از مطرح‌شدن «اثر پروانه‌ای» به صورت علمی، داستان‌های علمی-تخیلی به این موضوع پرداخته بودند. به ویژه، نویسندگانی هم‌چون «ری‌بردبری» (Ray Douglas Bradbury)، به آن دسته از مشکلات توجه داشتند که در صورت سفر به گذشته، به دلیل تسلسل‌ وقایع، برای فرد به وجود می‌آیند. آیا به راستی کارهای جزیی و کم‌اهمیتی که در گذشته انجام گرفته‌اند، می‌توانند پیامدهای شایان توجهی در آینده داشته باشند؟

بر‌اساس این نظریه‌ی ‌جذاب تاکنون چندین فیلم کوتاه و بلند ساخته شده است. یکی از مشهورترین آن‌ها فیلمی به همین نام به کارگردانی «اریک‌ برس‌ جی‌ مکی‌ گروبر» و با بازی «اشتون ‌کاچر» و «امی ‌اسمارت»، محصول سال ۲۰۰۴ آمریکا است. نسخه‌ی‌ دوم این فیلم هم با نام «اثر پروانه‌ای۲» در سال ۲۰۰۶ ساخته شده است. در این فیلم، شخصیتی به نام «ایوان»، از دوران کودکی خاطره‌هایش را از دست می‌داده است. پس شروع به یادداشت خاطرات روزانه‌اش می‌کند. اتفاقات بسیار عجیبی می‌افتد که زندگی آن‌ها را زیر و رو می‌کند، و «ایوان» تمام آن‌ها را از یاد می‌برد. اما زمانی که بزرگ می‌شود، روشی پیدا می‌کند که با استفاده از همان خاطراتی که یادداشت کرده، به خاطره‌های فراموش شده برسد و این توانایی را پیدا می‌کند تا گذشته را عوض کند. اما با عوض‌کردن گذشته، آینده زیرو رو می‌شود و هر بار زندگی یکی از دوستانش خراب می‌شود. «ایوان» هیچ نمی‌دانست که تغییر یک چیز کوچک در گذشته هزاران برابر آینده را تغییر می‌دهد. از نمونه‌ فیلم‌ها‌ی‌ موفق دیگری که با الهام از این نظریه ساخته شده‌اند، فیلم کوتاه ایرانی «طوفان ‌سنجاقک» ساخته‌ی «شهرام‌ مکری» است.

«اثر ‌پروانه‌ای»، در علم، آثار تخیلی و یا علوم اجتماعی، در حد نظریه باقی می‌ماند. با این حال، به نظر می‌رسد این نظریه، توجیهی منطقی برای غیرقابل پیش‌بینی ‌بودن حوادث است. تا آن‌جا که به رفتار ‌انسانی مربوط می‌شود، مطابق نظریه‌ی «اثر پروانه‌ای»، کوچک‌ترین اعمال فرد، می‌توانند نتایجی مثبت یا منفی، به دنبال داشته باشند. دانش‌سنتی بر ثبات و پای‌داری تاکید دارد. حال آن‌که بر اساس نظریه‌های پیش‌رفته‌ی دهه‌های اخیر، عدم‌ثبات، حساسیت و غیرقابل‌ پیش‌بینی‌ بودن، بن‌مایه‌ی بسیاری از پدیده‌هایی را تشکیل می‌دهند که در مقیاس‌های زمانی و مکانی قابل رویت اتفاق می‌افتند، یعنی تجربیات روزمره و معمولی ما. بسیاری از سیستم‌های مورد توجه، از اتمسفر زمین گرفته تا بازار بورس، باید به نحوی بازرسی، مراقبت، طرح‌ریزی و پیش‌بینی شوند که با پیچیدگی ذات‌شان مطابقت داشته باشد، در غیر این صورت، ممکن است مشخصه‌های اساسی آن‌ها از قلم بیفتد و نتایج دیگری به بار آورند. «اثر پروانه‌ای»، نمادی از این منطق جدید است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,