Saturday, 18 July 2015
21 June 2021
پارس‌نامه- باتری پارتیان

«ایرانیان اولین مخترع باتری در جهان»

2011 June 13

امیر و کاملیا‌‌‌ / رادیو کوچه

تا چند سال پیش همه تصور می‌کردند که پیل الکتریکی را نخستین‌بار دانش‌مند ایتالیایی «لوییجی گالوانی» در سال 1786 اختراع کرد. گالوانی از قرار دادن دو فلز در آب نمک جریان برق به‌دست آورد. اما چه‌قدر مایه تعجب است وقتی می‌بینیم که برحسب تصادف، گالوانی هم برای ساختن پیل از همان فلزهایی را استفاده کرد که 1800 سال پیش از وی ایرانیان برای ساختن پیل به کار برده بودند. پیل مورد استفاده ایرانیان در شهری در اطراف بغداد به‌دست آمده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نخستین‌بار در سال ۱۳۱۷ خورشیدی (۱۹۳۸ میلادی) «ویلهلم کونیگ» باستان‌‌شناس آلمانی، در نشریه‌ی کاوش و پیش‌رفت (Forschungen und Fortschritte) طی مقاله‌ای خبر از وجود باتری‌های اشکانی می دهد‌. ویلهلم کونیگ ‌(Wilhelm Konig)، باستان‌شناس آلمانی که اداره‌ی موزه‌ی ملی عراق را برعهده داشت، به هنگام کاوش در یکی از روستاهای نزدیک بغداد، به کوزه‌ای سفالی به بلندی ۱۴ سانتی‌متر برخورد که استوان‌های مسی در خود داشت و آن استوانه نیز میله‌ای آهنی را در برگرفته بود. بررسی‌ها از وجود ماده‌ای اسیدی، مانند سرکه، و نیز خوردگی شیمیایی در آن ظرف سفالی خبر دادند.

پیش از کونیگ، باستان‌شناسان دیگری نیز قطعه‌های شکسته‌ای از این کوزه‌های رازآمیز را پیدا کرده بودند. با وجود این، تنها او بود که به اهمیت آن‌ها پی‌برد و در کشف‌های دیگر خود تعداد بیش‌تری از آن‌ها پیدا کرد. بررسی‌ها نشان داد که پیشینه‌ی این باتری‌ها به نزدیک ۲ هزار سال پیش باز می‌شود. یعنی زمانی که اشکانیان بر میان‌رودان (بین‌النهرین) فرمان‌روایی می‌کردند. اشکانیان سومین سلسله از شاهان بزرگ ایران بودند که از ۲۴۸ سال پیش از میلاد تا ۲۲۴ سال پس از میلاد، امپراتوری شکوه‌مندی در خاور ‌زمین بر پا کرده بودند.

[youtube width=”500″ height=”378″]http://www.youtube.com/watch?v=S9QSH5sbDqE[/youtube]

انتشار مقاله‌ی کونیگ در سال ۱۹۴۰، شگفتی باستان‌شناسان و جهانیان را برانگیخت و ایرانیان دو دهه‌ پس از نخستین گزارش کونیگ، یعنی نزدیک ۴۰ سال پیش، برای نخستین‌بار از این دستاورد تمدنی خود آگاه شدند. البته، به زودی آن را به فراموشی سپردند و در حالی که پژوهش‌گران هنوز هم پیرامون باتری‌های اشکانی پژوهش می‌کنند، شاید بتوان گفت مگر شمار اندکی از ایرانیان همگی از آن ناآگاه هستند و گاهی نیز از پذیرش آن سرباز می‌زنند. به هر حال، ایرانیان همیشه شگفتی‌ساز بوده‌اند و این هم نمونه‌ای از همین ویژگی آنان است.

جنگ جهانی دوم از ادامه‌ی پژوهش‌ها روی باتری‌های ایرانی جلوگیری کرد، اما پس از آن که ویران‌سازی فروکش کرد و آبادانی بار دیگر رونق گرفت، «ویلارد گری» (Willard F. M. Gray) از آزمایش‌گاه ولتاژ بالای شرکت جنرال الکتریک در ماساچوست، چند نمونه از این باتری‌ها ساخت. زمانی که آن‌ها را با الکترولیتی مانند شیره‌ی انگور (سرکه) پر کرد، آن دست‌گاه‌ها حدود ۲ ولت برق تولید کردند. این آزمایش بر شگفتی پژوهش‌گران و باستان‌شناسان افزود، چرا که دست‌گاهی پس از ۲ هزار سال، هنوز کار می‌کند.

ویژگی‌های باتری اشکانی

این باتری در بردارنده‌ی یک کوزه سفالی تخم مرغی به ارتفاع 14، قطر 8 و دهانه 3/3 سانتی‌متری بود که یک میله‌ی آهنی به طول 7/5 سانتی‌متر به‌صورت عمودی در قسمت میانی قرار داشت که نقش قطب منفی باتری (آند) را بر عهده داشت. در اطراف میله آهنی یک استوانه مسی به‌طول 9/8 و قطر 2/6 سانتی‌متر قرار داشت که به کمک قیر در جای خود محکم شده بود، در قسمت دهانه‌ی باتری از قیر برای آب‌بندی باتری استفاده شده بود. در این باتری احتمالا از آب نمک، سولفات مس، جوهر سرکه، آبلیمو، شراب تند و یا اسید سیتریک (که در آن دوره شناخته شده بودند) به‌عنوان الکترولیت استفاده           می‌شده است.

کاربردهای باتری‌ اشکانی

به ‌راستی چگونه اشکانیان در آن زمان به مفاهیم پایه‌ی الکتریسیته دست پیدا کرده بودند؟ برخی بر این باورند که آنان چنین دانشی نداشتند، زیرا بسیاری از نوآوری‌ها پیش از درک مفاهیم پایه‌ای که آن نوآوری‌ها بر آن‌ها استوار بودند، به دست آمده‌اند. برای مثال، چینی‌ها مدت‌ها پیش از آن‌که اصول سوختن به درستی روشن شود، باروت ساخته بودند و از آن بهره می‌گرفتند. کشف داروهای گیاهی کهن نیز شاهد خوبی بر این ادعاست. همیشه نیاز نیست بدانید چیزی چگونه و چرا کار می‌کند، فقط می‌دانید که کار می‌کند.

در این که باتری‌های ایرانی الکتریسیته تولید می‌کنند، شکی نیست، چرا که دانش‌جویان زیادی در دانش‌گاه‌های گوناگون نمونه‌هایی از آن ساخته‌اند و برق تولید کرده‌اند. اما اشکانیان از این دست‌گاه برای چه‌کاری بهره می‌گرفتند؟ این دست‌گاه بسته به نوع محلول الکترولیت، بین ۰/۸ تا ۲ ولت برق تولید می‌کند. تولید برق به دو فلز با پتانسیل الکتریکی متفاوت و محلول دارای یون، به‌نام الکترولیت، نیاز دارد و همه‌ی این‌ها در این باتری‌ها وجود دارد. با بستن چند باتری از این نوع به هم می‌توان به ولتاژ‌های بالا دست پیدا کرد. اما هنوز سیمی پیدا نشده است که بتوان ثابت کرد که در آن زمان نیز چنین کاری انجام می‌شده است.

آب کاری

شاید باتری‌های پارتی برای آب‌کاری یک فلز روی ظرف‌های فلزی به کار می‌رفته‌اند. نمونه‌ای از این ظرف‌ها در موزه‌ی بغداد پیدا شده است که پیشینه‌ی آن‌ها نیز به همان دوران باتری‌ها باز می‌گردد.  «آرن اگبریچ» (Arne Eggebrecht) چند نمونه بازسازی‌شده از باتری‌‌ها را به هم وصل کرد و با به کارگیری شیره‌ی انگور به‌عنوان الکترولیت توانست لایه‌ی نازکی، حدود یک ده‌هزارم میلی‌متر، از نقره به سطح فلز دیگری بنشاند.

چندی پیش نیز یک مهندس آمریکایی به‌نام «ویلاردگری» ثابت کرد که این دست‌گاه عجیب را اشکانیان برای آب‌دادن فلزات بخصوص طلا و نقره به کار می‌برده‌اند. گری در گزارش خود می‌نویسد: «اشکانیان از اتصال این پیل‌ها به یک‌دیگر مقدار قابل توجهی نیروی برق به دست می‌آوردند و آن را به وسیله دو سیم وارد دست‌گاه آب‌کاری کرده و با استفاده از املاح طلا و نقره، دستبندها و زینت آلات خود را آب طلا و نقره می‌دادند که امروز این کار را گالوانو پلاستی یا آب‌کاری الکتریکی می‌نامند.»

در آن زمان کیمیاگران و جواهرسازان باستانی که به این‌کار می‌پرداختند ساختمان پیل را نیز مانند سایر معلومات خویش به‌عنوان یک راز مگو تلقی می‌کردند و جز به اهل فن به کسی ابراز نمی‌داشتند و در نتیجه از این اختراع جز کیمیاگران، دیگران اطلاع نداشتند. با توجه به این که طلا، نجیب‌ترین فلز موجود، تنها در مخلوطی از اسید نیتریک و اسید هیدروکلریک حل می‌شود که نه تنها مخلوط آن‌ها بلکه خود این مواد نیز احتمالن برای اشکانیان شناخته شده نبوده‌اند، زرگران اشکانی چگونه ترکیب شیمیایی سیانید طلا را می‌ساخته‌اند و آیا از دیگر محلولهای طلا جهت آب‌کاری استفاده می شده است، از آن‌جا که احتمالن هیچ حلالی برای طلا در روزگار پارت‌ها وجود نداشته، محققان با فرضیات مختلف سعی در نشان دادن راهی کرده‌اند که از طریق این پارت‌ها سیانید طلا را که برای آب‌کاری لازم بوده و در طبیعت که از طریق آن پارت‌ها سیانید طلا را که برای آب‌کاری لازم بوده و در طبیعت هم وجود ندارد، تولید می‌کرده‌اند.‌

یکی از این فرضیه‌ها براساس انحلال طلا در هیومیک اسید موجود در آب شور حل است. چنین فرایندی با توجه به وجود باتلاق‌های نزدیک دجله و فرات و با تلاش فراوان در آن زمان ممکن به نظر می‌رسد. راه حل آسان‌تر و عملی‌تری نیز وجود دارد مبنی بر این که پارت‌ها طلا را در مایع صفرای حیوانات حل کرده و از محصول به دست آمده برای آبکاری استفاده می‌کرده‌اند، یا ممکن است طلا را در میان پوست حیوانات مرده‌ای چون خوک، بز و گاز قرار می داده اند، به‌طور طبیعی الیاف پروتینی پوست حیوان تنین را به صورتی جذب می‌کنند که پوست همچون چرم خشک می‌شود.

در بین مهم‌ترین تنین‌های آلی می‌توان چوب بلوط و بوته‌های سماق را نام برد. با این وجود اگر تنین به مقدار کافی موجود نباشد، اسیدهایی تشکیل می‌شوند که قادر به انحلال طلای قرار داده در میان پوست هستند، به کمک چنین «سوپ طلا»یی اشکانیان قادر به انجام آکاری الکتریکی بوده‌اند. محلول‌های سیانید طلا به سادگی در هزاران سال پیش تولید می‌شده‌اند.

دیگر بررسی‌ها نشان داده‌اند که سیانید طلا را می‌توان هنگام شکل‌دهی طلا به‌صورت ورق از طریق چکش‌کاری ورق‌های طلا بین زبانه‌های چرمی تهیه کرد، علاوه بر این امکان دارد که زرگران اشکانی طلا را از طریق هسته‌های خرد شده میوه‌ها درون مایعات در حال هوا‌دهی تصفیه می‌کرده‌اند. با چنین تصفیه‌ای یکی از ترکیبات میوه به‌نام «آمیگدالین» یون‌های سیانید را به‌صورت هیدرولیتیک جدا می‌کند. بنابراین طلا که با جریان هوا در حال تحرک است، اکسید شده و تولید سیانید طلا می‌کند. در این ارتباط فهرستی از محصولات کشاورزی تهیه شده است، که حاوی مقادیر قابل توجهی ترکیب سیانید هستند.

کاربرد پزشکی

برخی پیشنهاد کرده‌اند که از این باتری‌ها در پزشکی بهره می‌گرفتند. در تمدن میان‌رودان (بین النهرین) پزشکان بسیار ماهری زندگی می‌کردند. در این دوره طب عمدتن به تجویز دارو متکی بود و از سوزن برای انتقال دارو به بدن استفاده می‌شده است که یافته‌شدن سوزن‌های برنزی و آهنی در کنار این باتری‌ها دلیلی بر این مدعا است. شاهد دیگر این است که یونانیان و رومیان از ماهی برقی برای بی‌حس‌کردن و تخفیف درد استفاده می‌کردند. استفاده از این نوع ماهی برای کاهش درد و به‌ویژه نقرس پا حدود سال ۴۷ تا ۴۸ میلادی به ثبت رسیده است. نکته اصلی در این مداوا، استفاده از جرقه‌های الکتریکی کوچکی است که این ماهی تولید می‌کند که احتمال استفاده از جریان الکتریکی باتری را برای تخفیف درد عملی‌تر می‌کند.

منابع:

World Mysteries- the Baghdad Battery

Ancient Civilizations and modern man

Source of the above article: BBC EWShttp://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/1/hi/sci/tech/2804257.stm

Shadows in the Desert نوشته‌ی Kaveh Farrokh

From Atlantis to the Sphinx نوشته‌ی Colin Wilson

Smithsonian Museum- Ancient Inventions

Why the electric battery was forgotten man

ویکی پدیا

http://www.world-mysteries.com/sar_11.htm

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,