Saturday, 18 July 2015
23 June 2021
مجله جاماندگان-‌سایه‌ای هراسان در شبستان عتیق-‌قسمت صد و بیست‌و‌ششم

«هتاکی در کسوت روحانیت»

2011 June 16

شراره سعیدی/ رادیو کوچه

یکی از معروف‌ترین هتاکینی که کتاب مشهورش به نام «23 سال» بسیار خوانده شده و خوانده می‌شود، کتابی که بدون اهانت به مقدسات دینی مومنان در قالب نوشتاری روان تنها به دنبال شواهد است، «علی دشتی» است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

این سیاست‌مدار، محقق و نویسنده که به کسوت روحانیت نیز درآمده بود، یکی از پیش‌کسوتان سبک نو از پرده‌برداری دینی بود، علی دشتی با آشنایی کاملش به روحیات متعصبین مذهبی این کتاب را نگاشت راهی که «شجاع‌الدین شفا» آن را آراست.

گفته می‌شود دشتی پیش از مرگ به یکی از دوستانش گفته بود:

«اگر شاه اجازه داده بود، این گونه کتاب‌ها به چاپ برسد و در اختیار مردم قرار بگیرد، ما هرگز انقلاب اسلامی را در این کشور تجربه نمی‌کردیم.»

نوشته‌ها و ترجمه‌های دشتی بازتاب اندیشه و مرام او در بررسی مسایل روز و باورهای مذهبی و سیاسی است و نگرش او به تاریخ، ادبیات و عرفان ایرانی را نشان می‌دهد. دشتی کتاب‌ها و مقالات متعددی نوشت اما از این میان دو کتاب او بیش از تمامی آثارش بر شهرت و زندگی دشتی سایه افکنده ‌است. او در کتاب «تخت پولاد» به انتقاد از «دین مرسوم» می‌پردازد و بیش از همه کتاب «23 سال» جنجال‌برانگیز شد که در آن به کلی تمامیت اسلام را به عنوان دین مبتنی بر وحی نفی می‌کند. هر دو این کتاب‌ها بدون ذکر نام نویسنده به چاپ رسیدند.

اگر چه دشتی کتاب 23 سال را در سال 1311 به رشته تحریر در آورد، ولی تا سال 1326 در چاپ و انتشار آن اقدامی ننمود. احتمال دارد که چاپ کتاب هم در بیروت انجام گرفته باشد، زیرا بین سال‌های 1350 تا 1356 دولت پهلوی از چاپ و انتشار هر گونه نوشتاری که مخالف دین بود، جلوگیری می‌کرد. پس از انقلاب اسلامی، دشتی به گروه‌های مخالف حکومت جمهوری اسلامی که به گونه زیرزمینی فعالیت می‌کردند، اجازه داد که به چاپ و انتشار این کتاب بپردازند. گفته می‌شود شمار نیم میلیون از این کتاب بین سال‌های 1359 تا 1365 به گونه غیر مجاز چاپ و به فروش رفته ‌است.

در محله پشت بازار کربلا در یک خانواده ایرانی به دنیا آمد. پدرش شیخ عبدالحسین دشتستانی، روحانی بود. علی دشتی تحصیلاتش را در حوزه‌های علمیه نجف شروع کرد.

او در سن بیست و چهار سالگی در کوران جنگ جهانی اول هم‌راه پدر و برادران‌اش، عراق را به مقصد ایران ترک گفت و برخلاف تربیت مذهبی و توقعات خانوادگی، در فضای پرآشوب آن روزگار به دنیای سیاست و مطبوعات وارد شد. فعالیت روزنامه‌نگاری را در شهر شیراز و در روزنامه فارس آغاز کرد. ولی اندکی بعد مقاله‌ای از او منتشر شد که عامه نپسندیدند، هیاهویی راه انداختند و اراده قتل‌اش را کردند. ناچار در منزل عبدالحسین میرزا فرمان‌فرما که والی فارس بود پناه‌نده شد و فرمان‌فرما او را پنهانی به اصفهان فرستاد. اقامت دشتی در اصفهان هم مانند شیراز کوتاه بود و بعد از پنج ماه به تهران آمد.

دشتی در مقام ناشر هفته نامه «ستاره ایران» در تهران مشغول به کار شد. «ایام محبس» اولین کتاب دشتی بود و برای او شهرت زیادی به عنوان یک نویسنده به‌ارمغان آورد و تا مدت‌ها بارها تجدید چاپ شد. «ایام محبس» کتابی کاملن احساسی درباره موضوعی کاملن سیاسی بود و افزون بر ارزش‌های ادبی، اولین کتابی است که به توصیف زندان و زندانی سیاسی می‌پردازد. دشتی در این کتاب به شدت بر اشرافیت و زندگی مدرن غربی می‌تازد و اسلام را راه رستگاری بشر می‌نمایاند.

او چند دوره نماینده مجلس از قزوین و بوشهر بود و در خلال این سال‌ها اعتقادات مذهبی علی دشتی کم‌رنگ‌تر شد و لباس روحانیت را به کناری نهاد و از شغل حرفه‌ای روزنامه‌نگاری هم برای همیشه کناره‌گیری کرد، او چندین دوره نیز به زندان رفت، پس از این سال‌ها دشتی به یادگیری زبان فرانسه پرداخت. در زندگی او، فرانسه در حکم دروازه‌ای به فرهنگ و تمدن جهان مدرن بود. او هم‌چنین در کنار آن زبان، توجه و علاقه ویژه‌ای به تاریخ و فرهنگ انگلیس و روسیه داشت. علاوه بر زبان مادری، عربی و فرانسه، دو زبان اصلی بودند که ارتباط دشتی را با فرهنگ عرب و اروپا، به خصوص از طریق ترجمه کتاب‌های پرطرف‌دار، برقرار می‌کردند. علی دشتی برداشت و تفسیر دوگانه‌ای در جست‌وجوی یافتن پاسخ آن پرسش داشت. او خود را وطن‌پرست ایرانی می‌دانست و علم، تکنولوژی، توانایی اقتصادی و نظامی، هم‌چنین فردگرایی و تاثیر فرد بر امور اجتماعی و سیاسی در اندیشه دشتی ابعاد پیش‌رفت و تکامل بشریت را تشکیل می‌دهند و ضامن بقای جامعه در گذر زمان هستند. در پیش‌رفت هند و ژاپن در آن دوره، دشتی تحقق نظریات خود را باز می‌یافت، و ایران را در مسیر خود برای پیش‌رفت کم‌تر از آن کشورها نمی‌دانست.

با شروع شدن حوادث 15 خرداد 1342 دشتی که خود در مدارس علمیه تحصیل کرده بود در لبنان به عنوان سفیر ایران رایزنی‌های با روحانیون و علمای شیعه آن‌جا به نفع دولت پهلوی داشت. با وجود این‌که دشتی منتقد جدی روحانیت بود از سیاست‌های اسداله علم در وقایع خرداد 1342 انتقاد می‌کرد. این انتقادها و نصایح دشتی به شاه برای او چندان خوش‌آیند نبود. گفته می‌شود که دشتی از شاه تقاضای آزادی یا لغو تبعید آیت‌اله خمینی را کرد که در جواب شاه پاسخ تندی به او داده ‌است.

سه سال پایانی زندگی دشتی هم‌راه با برخوردهای مختلف حاکمان جدید با او بود. وی پس از انقلاب 1357 دو بار به مدت کوتاه دستگیر شد. گفته می‌شود او شکنجه نیز شده، بار دوم در حدود آذر ماه 1360 به اتهام نوشتن کتاب 23 سال دستگیر اما به دلیل کهولت سن و شکستگی پا آزاد شد و چند روز بعد در سن 87 سالگی در بیمارستان جم در تهران درگذشت و در امام‌زاده عبداله به خاک سپرده شد.

علی دشتی در کتاب 23 سال می‌نویسد:

«هزارها کتاب درباره زندگی و حوادث بیست و سه ساله ظهور و افول او (محمد) و همه کردارها و گفتارهای این مرد فوق‌العاده نوشته شده است و تحقیقن از او بیش از تمام رجال تاریخی قبل از او اسناد و مدارک و قوانین در دست‌رس محققان و پژوهندگان قرار گرفته است، معذالک هنوز کتاب روشن و خرددپسندی درباره وی (محمد) نوشته نشده است که سیمای او را عاری از گرد و غبار و اغراض و پندارها و تعصبات نشان دهد.»

سپس ضمن اشاره به اوج خرافه‌پرستی و عقاید نادرستی که در جامعه ایران مشاهده می‌شود، و با پیش‌بینی انعکاسی که مطالب این کتاب در میان این جامعه برپا خواهد کرد، می‌نویسد:

«…نه، من نه در خود چنین شکیب را سراغ دارم و نه آن همت را که با امواج کوه پیکر و مقاومت‌ناپذیر خرافات به ستیزه برخیزم… راست و صریح‌تر گویم،… تحت تاثیر عقیده، خرد و ادراک آدمی از کار می‌افتد. چنان‌که می‌دانیم، عقایدی از طفولیت به شخص تلقین شده و زمینه اندیشه‌ی او قرار می‌گیرد و آن‌وقت می‌خواهد همه حقایق را به آن معتقدات تلقینی که هیچ مصدر عقلایی ندارند منطبق سازد…»

علی دشتی در کتاب 23 سال بسیار محترمانه و مستند از زندگی پیامبر اسلام پرده‌دری کرد، اما اهانتی روا نداشت.

 

 

 

 

 

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , ,