Saturday, 18 July 2015
21 June 2021
دایره‌ی شکسته

«فرهنگ نانوشته‌ها»

2011 June 18

مه‌شب‌ تاجیک/ رادیو کوچه

واژه‌ی« فولکلور» (Folklore) مرکب از دو بخش Folk به معنای «توده و مردم» و Lore به معنای «دانش» است. این واژه نخستین بار توسط «ویلیام جان تامز» باستان‌شناس انگلیسی پیشنهاد و ساخته شد به جای واژه «عتیقه‌های انگلیسی» که برای شناخت رسوم زندگی مردم طبقه‌ی پایین به کار برده می‌شد استفاده شد. فولکلور در واقع به بحث درباره‌ی دانش عامیانه و رسم و رسومات می‌پردازد. «گئورگ هرزو» می‌نویسد، فولکلور مسایل و بخشی از فرهنگ است که ابدی شده و با حکایات شفاهی، افسانه‌ها و آوازهای عامیانه و رقص‌ها بیان می‌شود. گاهی این داستان‌ها و افسانه‌ها بسیار زیبا و غنی هستند و در دل و جان مردم آن سرزمین اثری عمیق و مداوم گذاشته و می‌گذارند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در آغاز سده‌ی ١٩ نخست دو برادر از آلمان به نام «گریم» قصه‌های کشورهای اروپای شمالی را در مجموعه‌ای با عنوان «افسانه‌های کودکان و قصه‌های خانه» گردآوری و منتشر کردند. پس از آن دانش‌مندان و پژوهش‌گران دیگر نیز به مطالعه و تحقیق در آثار ملی کشورهای خویش پرداختند و رفته رفته قصه‌ها، ترانه‌ها، ضرب المثل‌ها، عقاید و همه‌ی آن‌چه را که زاییده‌ی اندیشه‌ی توده‌های عوام و ملت بود بررسی و جمع کردند. امروز دانش عوام رشته‌ای از ادبیات است که به دلیل بسط و گسترش فوق‌العاده‌ی خود شاخه‌ی جداگانه‌ای به شمار می آید.

موضوعات فولکلور پرداختن به جنبه‌های سنتی جامعه یعنی شیوه‌های اعمال، رفتار و باورهای سنتی است. از نخستین کسانی که در ایران به‌این گنجینه‌ی نفیس ادبیات فارسی پی برد «احمد کسروی» بود. وی در ماموریت‌های بسیار خود به عنوان قاضی دادگستری به هر شهر و شهرستانی که می‌رفت در لهجه‌های گوناگون و تاریخ و جغرافیا و نام ده‌ها و آبادی‌ها و آداب و سنن مردم به مطالعه و تحقیق می‌پرداخت. وی اشعار و آثار ادبی زبان طبری را نیز که از وسیع‌ترین لهجه‌های ولایتی در مازندران است گردآوری و یادداشت کرده است. صادق هدایت نیز که در این رشته زحمت بسیار کشیده است در حقیقت پایه‌گذار اصلی این کار است و راه درست تحقیق و شیوه‌ی گردآوری فولکلور را نشان داده است و خود از روی قاعده و اصول دقیق علمی به ‌این کار می‌پرداخت.

در فرهنگ فولکلور الگوهای فرهنگی در زندگی مردم نقش‌های تاثیرگذاری را به عهده دارد و می‌توان فرهنگ عامه با موضوع فولکلور را مجموعه‌ای از الگوهای سنتی دانست که گاهی چگونگی اندیشه، احساس و عمل فرد را تعیین و تنطیم می‌کنند و این الگوها دارای گستره‌ی وسیعی هستند که بسیاری از جنبه‌های زندگی افراد مانند تولد، مرگ، بلوغ، ازدواج و شغل را در برمی‌گیرند. بخش بزرگی از این فرهنگ در قبال زندگی جادویی و دینی هم خودگردان است بدین معنا که با مقدسات کاری ندارد و آموزش دادن، سرگرم کردن و حتا خنداندن مردم برایش کافی است. در برخی نقاط جهان این قصه‌ها به طور صرف برای کودکان نقل می‌شود. و می‌توان به یقین گفت بسیاری از این قصه‌ها جنبه‌های آموزشی دارد.

می‏توان ویژگی‏های فولکلور را چنین برشمرد‌. فولکلور‌، اعمال و رفتار جمعی و گروهی است که در بین عامه‌ی مردم، رایج است. بنابراین، عمل و رفتار یک فرد یا یک خانواده را نمی‏توان فولکلور نامید. عادات فولکلور در مجموعه فعالیت‏های زندگی اجتماعی، نقش‌هایی به عهده دارند‌. اعمال و رفتارهای فولکلور به مناسبت و بنا بر مقتضیات زمان‌، تکرار می‏شوند، یعنی آن‌چه در یک یا چند مرتبه و یا فقط در دوره‏ای خاص و محدود اتفاق افتد، در شمار فولکلور نیست‌. رفتارهای فولکلوریک، از حاکمیت اندیشه‏ای خاص که بر خلاف میل توده باشد، پیروی نمی‏کنند، هر‌چند آن تفکر بر جامعه، حکومت داشته باشد‌. شایان ذکر است که آداب و رسوم و رفتارهای فولکلور هر منطقه، برای مردم همان منطقه، «سنت» و برای مردم سایر نقاط ، به عنوان «فولکلور» خاص آن منطقه شناخته می‏شود.

فرهنگ فولکلور از یک‌سو به انسان‌شناسی و از سوی دیگر با ادبیات ارتباط دارد. به طور مثال بخش‌هایی که آداب، معتقدات و جشن‌ها و مسایلی از این دست را در بر می‌گیرند بیش از هر چیز به انسان‌شناسی نزدیک هستند و اجزایی مانند افسانه‌ها و اساطیر و قصه‌ها و ترانه‌ها به ادبیات شانه می‌زنند. هم‌چنین مسایلی که در فرهنگ رسمی به راحتی قابل شناسایی نیستند، با بررسی و واکاوی فرهنگ عامه می‌توان به آن‌ها پی برد، از همین رو تعبیر «فرهنگ غیر‌رسمی» نیز برای آن به کار گرفته می‌شود و مطالعات درباره‌ی یک جامعه زمانی مفید خواهد بود که علاوه بر فرهنگ رسمی، فرهنگ غیر‌رسمی آن نیز شناخته و بررسی شود زیرا از اجزای فرهنگ عامه می‌توان آرزوها، خلقیات و رفتارهای یک جامعه را که ریشه در واقعیات آن جامعه دارد شناخت. مسایلی که در فرهنگ رسمی یک جامعه به سادگی قابل شناسایی نیستند.

از دید مردم‌شناسی جنبه‌های سنتی فرهنگ نه تنها میراث گذشته است، بلکه هر عنصر سنتی حامل یک ارزش و مبین داوری جامعه در مورد آن مسئله است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,