Saturday, 18 July 2015
17 June 2021
دایره‌ی شکسته

«گلستانی در آتش»

2011 June 30

مه‌شب‌ تاجیک/ رادیو کوچه

یک بنای ایرانی را باید با خصیصه‌ای شناخت که از آن به عشق نام می‌بریم، رمز بیش‌تر بناهای ایرانی عشقی است که در ساختن آن به کار رفته، اگر که ماندگار شده با دست دل ساخته شده که عشق است. گاهی هر‌چه هست همان است که باید باشد آن هم در اوج و کمال. زیبایی در چشم یک ایرانی میزان است و برای او باغ کوچک شده‌ی بهشتی است که اگرچه محصور است ولی پهنای آسمان را در بردارد. معماران ایرانی انواع حیلت به کار می‌بردند تا بناها به چشم همه میزان و متوازن بیاید. گاهی می‌گفتند که معمار ایرانی چهار عنصر را در جایی گرد می‌آورده است تا طبیعتی بسازد زنده و پویا. برای او هر بنایی تمثیلی بوده است از بهشت.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

باغ «شاه‌زاده ماهان کرمان» یکی از نمونه باغ تخت‌های ایرانی است که از شرایط مساعد طبیعی ممتازترین بهره‌برداری را کرده است. باغ شاه‌زاده، ماهان در عصر قاجار در دوران شازده «عبدالحمید میرزا ناصرالدوله» احداث شده است که با مرگ وی ساخت باغ ناتمام ماند. محل استقرار این باغ در نزدیکی مقبره «شاه نعمت‌اله ولی» در دامنه ارتفاعات جوپار است. وجود خاک حاصل‌خیز، آفتاب لازم، وزش باد ملایم و نسیم و بالاخره دست‌رسی به آب قنات «تیگران» امکان ایجاد باغی در آن مقیاس را در گستره‌ای خشک و بی آب و علف معجزه‌گونه فراهم ساخته است. باغ تخت شاه‌زاده در دامنه‌ی ارتفاعات جوپار به مساحت پنج و نیم هکتار با شکلی مستطیلی با شیبی حدود چهار و شش دهم درصد شکل گرفته و حصاری بلند آن را از جو نامساعد اطراف جدا می‌سازد. آب حیات‌بخش این باغ از بخش فوقانی باغ داخل می‌شود. محورهای اصلی و فرعی و تخت‌های مسطح به شکل ویژه‌ای آبیاری شده و سبزی انبوه و کم نظیری را در چارچوب طرح باغ به‌وجود آورده است.

سر در این باغ به صورت حجمی شفاف، فضای داخلی باغ را قاب گرفته است به‌طوری که وقتی در زیر طاق آن قرار می‌گیری، با چشم‌انداز زیبایی مواجه می‌شوی که باغ، کوشک اصلی و حوض‌ها و فواره‌های باغ تشکیل دهنده‌ی آن هستند‌. روی طاق کاشی‌کاری شده‌ی باغ شاه‌زاده جای سه قطعه کاشی خالی است. بنای اصلی، بنای سردر خانه در بخش ورودی و سایر بناهای خدماتی مماس به دیوار اصلی و خارج از آن قرار دارند. بنای سردر خانه در مدخل باغ در دو طبقه بنا شده است که طبقه‌ی بالایی دارای اطاق‌هایی است که برای پذیرایی از میهمانان پیش بینی شده‌اند.

باغ شاه‌زاده در فاصله ٣۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر کرمان و در فاصله‌ی ۶ کیلومتری شهر ماهان در مسیر جاده کرمان بم در نزدیکی ارتفاعات جوپار بنا شده است.  واقع شدن منطقه در مسیر عبوری کرمان به بم و در مسیر جاده کهن ابریشم از عواملی است که این محل را برای احداث یک باغ اشرافی مناسب می‌ساخته است. این باغ به گونه‌ای استقرار یافته که حداکثر استفاده از مناظر بدیع داخلی را امکان‌پذیر کرده و در بستر کویر در میان ارتفاعات جوپار و بلوار شکل گرفته است. کوه‌های پر برف جوپار مناظر زیبایی در محور اصلی باغ ارایه می‌دهند که ویژگی خاص این منطقه می‌باشد. معماری در رابطه تنگاتنگ با نظام فضایی و نظام هندسی باغ است. محدوده‌ی باغ با دیواری بلند و مرکب محصور گردیده است‌. این دیوار با بناهایی که در داخل آن و یا با تصرف بخشی از وسعت بیرونی باغ مشخص شده باغ را از محیط خارج جدا می‌سازد.

زمین آرایی تخت باغ، و طبقه طبقه شدن آن از طریق سطوح کرت‌ها، سطوح باغ را آینه وار در معرض دید قرار می‌دهد و بنابراین رابطه ساده بین نظاره‌گر و زمین مسطح به صورت غنی‌تری در می‌آید و مشارکت نقش توپوگرافی زمین در فضای باغ را تشدید می‌کند. جریان آب به ویژه حوض‌ها علاوه بر تاکید محورها و  و آب‌نمای سراسری به صورت آب شره‌ها سطوح شفافی را بروی زمین برای انعکاس دیگر عناصر ارایه داده است. درخت‌های سایه‌افکن ویژگی‌های معماری فضای باغ را تاکید و تشدید می‌کنند. سردر خانه از معماری شفافی برخوردار است که امکان رویت چند جانبه باغ را میسر می‌سازد. از جمله، منظری که از ارتفاع فوقانی به سمت بالاخانه و پایین کوه‌های جوپار که در فصول مناسب پوشیده از برف هستند رویت می‌شود از یک‌سو، و منظر دیگری که به سمت مقابل ورودی باغ در امتداد چهار باغ تا دور دست کوه‌های بلوار ادامه می‌یابد. بنای بالاخانه طویل‌ترین بنای منفرد باغ می‌باشد که عمود بر محور اصلی و در انتهای آن قرار گرفته و بخش پایانی محور محسوب می‌شود. با این‌که در پشت آن قسمتی از حیاط واقع است اما از آن‌جا که حیاط مذکور اهمیت حیاط اصلی را ندارد این حجم از بنا رابطه اصلی را با حیاط پشت قطع می‌کند.

باغ شاه‌زاده ماهان با وجود همه کیفیت‌های طبیعی و مصنوع خود به خاطر دگرگونی شرایط سیاسی و اجتماعی دوران برای مدت طولانی خارج از سکنه و متروک ماند و دچار آسیب‌های فراوانی شد. خرابی‌های وارد شده، کلیه قسمت‌های باغ را شامل می‌‌شد. ویرانی‌‌ها شامل بناهای اصلی و هم‌چنین محوطه‌ی باغ بوده است. باغ سازی و عناصر شکل دهنده باغ نیز مانند آب‌راهه‌ها، استخرها، پیاده‌‌روها و بالاخره طبیعت گیاهی باغ، نظیر درختان، کرت‌ها و بسترهای گل‌کاری از این گزند در امان نبوده‌اند که به مرور بازسازی شده‌اند ولی نه مثل قبل. هر ساله گردش‌گران از این باغ زیبای ایرانی بازدید می‌کنند و از زیبایی و طراوت آن لذت می‌برند. باغ شاه‌زاده ماهان یکی از مکان‌هایی است که به ثبت جهانی یونسکو رسیده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,