Saturday, 18 July 2015
15 June 2021
پس‌نشینی تند

«در خدمت خلاقیت»

2011 July 07

اکبر ترشیزاد/ رادیوکوچه

«حق‌تکثیر» یا «کپی‌رایت» (Copyright)، مجموعه‌ای از حقوق انحصاری است که به ناشر یا پدیدآورنده یک اثر اصل و منحصر به فرد تعلق می‌گیرد و حقوقی از قبیل نشر، تکثیر و الگوبرداری از اثر را شامل می‌شود. در بیش‌تر حوزه‌های قضایی، حق نشر از آغاز پدیدآمدن یک اثر به آن تعلق می‌گیرد و نیازی به ثبت اثر نیست. معادل این حق در نظام‌های حقوقی پیرو حقوق مدون حق مولف است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

دارندگان «حق‌تکثیر» برای کنترل تکثیر و دیگر بهره‌برداری‌ها از آثار خود برای زمان مشخصی حقوق قانونی و انحصاری دارند و بعد از آن اثر وارد مالکیت عمومی می‌شود. هرگونه استفاده و بهره‌برداری از این آثار منوط به دریافت اجازه از ناشر یا پدیدآورنده‌ی آن اثر می‌باشد، استفاده در شرایطی که طبق قانون محدودیت یا استثنایی وجود دارد، مانند استفاده منصفانه، به دریافت اجازه از دارنده حق تکثیر نیاز ندارد. دارنده حق تکثیر می‌تواند حقوق خود را به شخص دیگری منتقل کند. در بعضی از حوزه‌های قضایی، حقوق اخلاقی یا حقوق معنوی پدیدآورندگان نیز به رسمیت شناخته می‌شود، مانند حق یاد شدن برای اثر.

تاریخ‌چه «حق‌تکثیر» با حقوق انحصاری و امتیازات چاپ کتاب آغاز شد، اساس‌نامه آن که در سال ۱۷۰۹ تصویب شده و از «ملکه‌ی بریتانیای‌کبیر» نام خود را گرفته ‌است، اولین اساس‌نامه «حق‌تکثیر» است. در ابتدا «حق‌تکثیر» تنها شامل تکثیر کتاب‌ها می‌شد، با گذر زمان محدودیت‌های دیگر از قبیل ترجمه و آثار اشتقاقی به آن اضافه شد.

«پیمان‌برن برای نگه‌داری از آثار ادبی و هنری»، که به‌طور معمول به نام «پیمان‌برن» شناخته می‌شود، یک موافقت‌نامه بین‌المللی در خصوص حق تکثیر است که اولین بار در شهر برن در سوییس در سپتامبر سال ۱۸۸۶ برابر با شهریور ۱۲۶۵ شمسی تصویب شد. «پیمان‌برن» کشورهای امضاکننده معاهده را که در متن معاهده به نام «کشورهای عضو اتحادیه» شناخته شده‌اند، ملزم می‌کند که آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای امضاکننده را هم‌چون آثار پدیدآورندگان تبعه خود مورد حمایت «کپی‌رایت» قرار دهد. این پدیدآورنده کسی است که دارای تابعیت یکی از کشورهای عضو باشد و اگر دارای چنین تابعیتی نیست، اثر خود را برای نخستین بار در یکی از کشورهای عضو اتحادیه منتشر می‌کند و یا اقامت‌گاه وی در یکی از کشورهای عضو اتحادیه است.

تاریخ‌چه قانون «حق‌تکثیر» در ایران مربوط می‌شود به قانون ثبت علایم تجاری که در سال ۱۳۰۴ تصویب شد. در ایران مجموعه‌ای از قوانین، قانون حق تکثیر را تشکیل می‌دهند، از جمله قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸، قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۲  قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب ۱۳۷۹ و آیین نامه اجرایی آن مصوب ۱۳۸۳، قانون ثبت اختراعات، طرح‌های‌صنعتی و علایم‌تجاری و مواد ۶۲ ٬‌ ۶۳ و ۷۴ قانون تجارت الکترونیکی. ایران از سال ۲۰۰۱ عضو سازمان‌جهانی مالکیت‌فکری است و تابه‌حال تعدادی از پیمان‌های مربوط به مالکیت فکری را پذیرفته ‌است. ایران در سال ۱۳۸۰ به پیمان مادرید برای ثبت بین‌المللی علایم ملحق شد، ولی عضو «پیمان‌برن» و هیچ یک از کنوانسیون‌های بین‌المللی مربوط به حق تکثیر نیست و در سازمان تجارت جهانی تنها ناظر است و به موافقت‌نامه «تریپس» نپیوسته است به همین علت آثار پدیدآمده در ایران به‌وسیله افراد مقیم ایران در کشورهای دیگر مانند آمریکا محافظت نمی‌شوند.

در سال ۱۳۹۰ پیش نویس لایحه جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دولت ایران تقدیم شد که در صورت تصویب جای‌گزین قوانین فعلی حق تکثیر ایران خواهد شد، در این پیش‌نویس، مدت حمایت حقوق پدیدآورندگان از ۳۰ سال به ۵۰ سال افزایش یافته است.

«کپی‌رایت» یا «حق‌تکثیر» به معنی داشتن حق کنترل در تکثیر آثار است، «حق‌تکثیر» حق انحصاری قانونی است برای اعمال کنترل تکثیر و بهره‌برداری آثار برای یک مدت زمان خاص. به مالک «حق‌تکثیر»، حق انحصاری برای تکثیر و بهره‌برداری از اثر یا انتقال این حقوق به شخص یا اشخاص دیگر داده می‌شود، هم‌چنین وی حق قانونی برای جلوگیری از انجام این اعمال و هرگونه بهره‌برداری به‌وسیله دیگران را دارد.

قانون «حق‌تکثیر» در هر کشوری متفاوت است، در بعضی از کشورها اعلان «حق‌تکثیر» هم‌راه با علامت «حق‌تکثیر» © باید استفاده شود تا آثار محافظت شوند، تا قبل از سال ۱۹۸۹، تمام آثار منتشر شده در ایالات متحده آمریکا باید دارای یک اعلان «حق‌تکثیر»، شامل علامت «حق‌تکثیر» © هم‌راه با تاریخ نشر و نام مالک «حق‌تکثیر» می‌بودند تا محفظت بشوند، ولی شرایط دیگر چنین نیست و استفاده از اعلان «حق‌تکثیر» در آمریکا اکنون اختیاری است، با این حال هنوز استفاده می‌شود.

در تمام کشورهایی که عضو «پیمان‌برن» هستند، «حق‌تکثیر» به‌طور خودکار به آثار تعلق می‌گیرد و نیازی به ثبت از طریق دفترهای دولتی نیست. مدت زمان محافظت «حق‌تکثیر» در حوزه‌های قضایی مختلف متفاوت است، طول این مدت به عوامل متعددی بستگی دارد، مانند نوع اثر، این‌که آیا اثر منتشر شده ‌است یا خیر یا این‌که اثر به‌وسیله شخص به‌وجود آمده یا کار مشترک است. در ایالات متحده آمریکا این مدت برای اکثر آثار 70 سال بعد از مرگ مالک «حق‌تکثیر» است. در ایران این مدت برای آثار عکاسی یا سینمایی 30 سال بعد از نشر اثر  و برای دیگر آثار 30 سال بعد از مرگ ناشر است.

با وجود این‌که در ظاهر و در بیش‌تر کشورهای دنیا از «حق‌مولف» حمایت می‌شود، اما در عمل، این میزان توسعه‌یافتگی فرهنگی و اقتصادی کشورهاست که تعیین کننده‌ی میزان احترام و پای‌بندی به این حق است. هر چقدر میزان تولید در عرصه‌ی اقتصاد و فرهنگ بالاتر باشد، لزوم پای‌بندی به قانون «حق‌تکثیر» یا «کپی‌رایت» بیش‌تر در آن‌ها حس می‌‌شود، زیرا در کشورهای مصرف‌کننده تولیدی وجود ندارد که بخواهد برای تولیدکننده‌اش حق ویژه‌ای قائل شد و در عمل عدم رعایت این قانون بیش‌تر به نفع چنین جوامعی خواهد بود چرا که خواهند توانست بدون پرداخت هزینه‌ای از ایده‌ها، طرح‌ها و خلاقیت دیگران به رایگان بهره ببرند، اما غافل از این‌که این شیوه در دراز مدت سبب بی‌انگیزگی بیش‌تر و وابستگی کامل به کشورهای دیگر خواهد شد.

منبع تاریخ‌چه: ویکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,