Saturday, 18 July 2015
19 June 2021
پارس‌نامه- رصدخانه مراغه

«یکی از مجموعه‌های علمی و نجومی مشرق زمین»

2011 July 11

امیر و کاملیا‌ / رادیو کوچه

«رصدخانه‌ی مراغه» رصدخانه‌ای بود که در دوره‌ی هلاکوخان زیرنظر خواجه نصیرطوسی در شهر مراغه ساخته ‌شد. این رصدخانه روی تپه‌ای در غرب مراغه قرار داشته ‌است و امروزه تنها پی‌های بخش‌های مختلف و بخشی از سدس سنگی آن باقی مانده ‌است. در سال‌های اخیر گنبدی برای محافظت از بقایای این بنا بر روی بخشی از آن ساخته شده‌ است. «پرویز ورجاوند» و هم‌کارانش در دهه‌ی ۱۳۵۰ خورشیدی به کاوش در محوطه‌ی این رصدخانه پرداختند و قسمت‌های مختلف آن را شناسایی کردند. ساختمان اصلی این رصدخانه به شکل برجی استوانه‌ای ساخته شده ‌بود. در ساختمان‌های جنبی آن یک کتاب‌خانه و محل اقامت کارکنان تشخیص داده شده ‌است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

بنای رصدخانه‌ی مراغه در سال ۶۵۷ هجری (۱۲۶۱ میلادی) به سفارش «خواجه نصیرالدین طوسی» و به فرمان «هولاکو» نوه‌ی «چنگیزخان» مغول آغاز شد. هولاکو برای نگه‌داری این سازمان پژوهشی موقوفه‌های ویژه‌ای درنظر گرفت. کتاب‌خانه‌ای شامل ۴۰۰ هزار جلد کتاب و ابزارهای اخترشناسی، از جمله ذات‌الربع دیواری به شعاع ۴۳۰ سانتی‌متر، حلقه‌دار (ذات‌الحلق)، حلقه‌ی انقلابی، حلقه‌ی اعتدالی و حلقه‌ی سموت نیز فراهم شدند. در همین‌جا بود که زیج ایلخانی به‌سال ۶۷۰ هجری (۱۲۷۶ میلادی) فراهم شد.

رصدخانه‌ی مراغه فقط مخصوص رصد ستارگاننبود و یک سازمان علمی گسترده بود که بیش‌تر شاخه‌های دانش درس داده می‌شد و مشهورترین دانش‌مندان آن عصر از جمله «قطب‌الدین شیرازی»، کاشف علت اصلی تشکیل رنگین کمان در آن‌جا جمع شده بودند. به‌علاوه چون در آن زمان ارتباط علمی چین و ایران به‌علت استیلادی مغولان بر هر دو سرزمین برقرار شده‌ بود، دانش‌مندان چینی از جمله فردی به‌نام «فائو مون‌جی» در این مرکز فعالیت داشتند. هم‌چنین فیلسوف و فرهنگ‌نامه‌نویس مسیحی «ابن‌العبری» در رصدخانه‌ی مراغه به درس‌دادن کتاب‌های اصول «اقلیدوس» و «المجسطی» «بطلمیوس» مشغول بود.

در تاریخ سلسله پادشاهی یوان در چین مندرج شده که برای تاسیس رصدخانه پکن، به سرپرستی «کوئوشوچینگ» منجم دربار، تعدادی ابزارهای رصدی از رصدخانه مراغه در ایران خریداری شده ‌است. از جمله این ابزارها ذات‌الحلق، عضاده (الیداد)، دو لوله رصد، صفحه‌ای با ساعت‌های مساوی، کره سماوی، کره زمین، تورکتوم (نشان دهنده حرکت استوا نسبت به افق) هستند. چینیان لوله رصد را وانگتونگ نامیده‌اند. به گفته تاریخ سلسله پادشاهی یوان ایرانیان از این اختراع نه تنها برای رصد اجرام آسمانی، بلکه برای مشاهده دوردست‌ها، به ویژه در دریا سود می‌جسته‌اند. همین کتاب از حضور دانش‌مندان چینی به رهبری فائومون‌جی برای کارآموزی در رصدخانه مراغه خبر می‌دهد.

اینک ماجرا را از پرویز ورجاوند می‌خوانیم: «در جریان انجام یک رشته بررسی‌های باستان‌شناسی که در سال 1344 توسط نگارنده در منطقه آذربایجان به‌مرحله اجرای در آمد ضمن بازدید از بناهای ارزنده مراغه که در نوع خود شاه‌کارهایی در مجموعه آثار هنری معماری ایران به‌شمار میروند، از تل معروف به «رصد داشی» واقع در خارج شهر مراغه بازدید به‌عمل آوردم. بیاد می‌آورم که در آن روز اوایل تابستان خوشه‌های گندم دیم قسم عمده سطح تپه را پوشاندیه بودند و در چند محل نیز گودال‌های کم عمقی بود که سربازان در جریان تمرین‌ها به‌عنوان سنگر ایجاد کرده بودند. وجود همین چاله‌ها و خاک‌هایی که از داخل آن بیرون ریخته بودند نظر من را به‌وجود ویرانه‌هایی در محل جلب کرد. قطعه‌های کوچک سفال‌های لعاب‌دار، خرده آجرهای فراوان، همه و همه حکایت از وجود آثاری داشت که به‌شدت ویران شده بودند و جز چند برجستگی کم‌ارتفاع، این‌جا و آن‌جا چیزی دیگر از آن‌ها برجای نمانده بود.

در آن روز سعی کردم تا ضمن جمع‌آوری خرده سفال‌ها یادداشت‌هایی از آن‌جا تهیه کنم و این امید در من به‌وجود آمد که شاید با انجام یک کاوش دقیق توفیق آن به‌دست آید تا از راز یکی از معتبرترین مرکزهای علمی ایران و جهان در دوران‌های کهن پرده برداشته شود. راه‌نمای محلی من در آن روز در پاسخ این‌که محل رصدخانه کجا است؟ من را به غرب تپه بلند «رصد داغی» راه‌نمایی کرد. در آن‌جا یک واحد جالب معماری صخره‌ای قرار داشت که نظر هر بازدید کننده‌ای را به خود معطوف می‌داشت. وضع خاص و مشکل توجیه کاربرد واحد مزبور و این‌که برفراز تپه نشانه‌ای از واحدهای رصد‌خانه به چشم نمی‌خورد سبب شده بود تا از سال‌ها پیش این محل را به‌عنوان «رصدخانه» بشناسند. تا جایی که در سال‌های 17- 1316 شمسی در زمان استان‌داری شادروان کاظمی نسبت به تمیز ساختن محوطه مقابل این واحد و سپس ایجاد راهی برای رسیدن بمقابل آن اقدام می‌کنند و روزنامه‌ها اعلام می‌دارند که محل رصد‌خانه مراغه برای بازدید مردم و علاقه‌مندان آماده شده است.

موقع خاص و شکل جالب این واحد در اولین برخورد توجه هر بازدید کننده‌ای را به خود مشغول می‌دارد و طبیعی بود که نظر من را نیز به خود جلب کرد و سال‌ها بعد که کار حفاری در تپه رصد‌خانه را آغاز کردیم در این محل نیز به کاوش پرداختیم تا چگونگی آن و کاربردش را روشن ساخته باشیم. در پی بررسی مزبور تلاش من برای فراهم ساختن موجبات انجام یک بررسی بنیادی و انجام حفاری در محل آغاز شد و سرانجام توفیق آن به دست آمد تا در سال 1351 خورشید با استفاده از اعتبارات دانش‌گاه آذر آبادگان که از سوی وزارت علوم و آموزش عالی در اختیار این‌جانب گذارده شد، کار بررسی و کاوش را در آن محل آغاز کنم. بعد از اولین فصل ادامه کار برای دو سال به عهده تعویق افتاد و بار دیگر در سال‌های 1354 و 1355 دو فصل دیگر کاوش و بررسی در سطح و دامنه تپه صورت گرفت که منجر به روشن ساختن کلیه واحدهای سطح و بخش اساسی و عمده واحدهای دامنه تپه شد.»

مجموعه واحدهای یافت شده در سطح تپه رصدخانه مراغه

در سطح تپه رصدخانه در مجموع 17 واحد معماری به‌دست آمد که یکی از آن‌ها مربوط به تاسیسات بعد از ویرانی رصدخانه و بقیه تمامی واحدهایی هستند که در کنار هم مجموعه علمی رصدخانه مراغه را تشکیل می‌داده‌اند. این واحدها خود به دو دسته تقسیم می‌شوند. گروه اول آن‌هایی که به‌طور مستقیم در کار فعالیت‌ها و تحقیقات نجومی مورد استفاده داشته‌اند و گروه دوم آن‌هایی که به عنوان واحدهای وابسته مرکز علمی کاربردهایی ویژه چون: کتاب‌خانه مدرسه، کارگاه ریخته‌گری و ابزار‌سازی داشته‌اند.

تپه رصدخانه مراغه

تپه رصدخانه مراغه به‌طول 510 و عرض متوسط (میان تپه) 217 و بارتفاع 110 متر در غرب شهر مراغه واقع است. جهت طول تپه در امتداد شمالی، جنوبی قرار دارد. مجموعه واحدهای رصدخانه مراغه در نیمه جنوبی این تپه بنا شده و دو قسمت تپه به‌وسیله دیواری به عرض حدود یک متر و طول 139 متر از یک‌دیگر جدا شده است. در سمت شرق تپه نیز دیواری در جهت شمال جنوبی به طول 180 و عرض 1 متر وجود دارد در لبه غربی تپه نیز باحصار یا سنگ‌چینی برخورد می‌کنیم که پس از برخورد با انتهای دیوار شمالی ادامه پیدا می‌کند و تا قسمتی از نیمه دوم تپه پیش می‌رود. از میان واحدهای مکشوف می‌توان هفت واحد را که جز یکی تمامی براساس طرح دایره بنیاد گرفته‌اند مربوط به کارها و اندازه‌گیری‌های نجومی دانست.

برج مرکزی رصدخانه

در میان این واحدهای هفت‌گانه و به اعتبار دیگر در میان کلیه واحدهای به دست آمده در سطح تپه مهم‌ترین و وسیع‌ترین‌شان برج مرکزی رصدخانه است که در میان مجموعه واحدهای معماری قرار گرفته است. برج مزبور به قطر داخلی 22 متر دارای دیواری به ضخامت 80 سانتی‌متر است. در جریان کاوش توفیق یافتن طرح کامل برج به دست آمد. ورودی برج در جانب جنوبی قرار دارد که به کمک دو سکوی سنگی در دو طرف ورودی مشخص است. در برابر ورودی راهرویی در جهت شمال جنوبی قرار دارد که مهم‌ترین بخش رصدخانه مراغه را تشکیل می‌دهد. در وسط این راهرو با باقیمانده یک سکوی پله مانند که با نظمی خاص به طرف بالا امتداد می‌یافته و تا مرکز ادامه داشته برخورد می‌کنیم.

بر روی این سکو با قسمتی از یک ناوسنگی یا «ربع جداری» که مهم‌ترین واحد قراول روی و اندازه‌گیری در بین مجموعه واحدهای رصدخانه است برخورد می‌کنیم. درباره ارتفاع برج، وضع کامل و دقیق داخل آن و بالاخره تعداد طبقه‌ها و تزیینات خارجی آن با توجه به آثار ناچیز به دست آمده اظهار نظری اساسی و بی‌چون و چرا نمی‌توان کرد. همین‌قدر با توجه به طول ربع جداری و قطر برج می‌توان گفت که ارتفاع اصلی برج باید بین 20 تا 25 متر بوده و در چنین صورتی دست‌کم نمای برج می‌باید به چهار طبقه تقسیم شده باشد.

واحدهای مدور پنج گانه

در جنوب، جنوب شرقی و شمال شرقی برج مرکزی رصدخانه مراغه پنج واحد مدور کشف شد که هر یک به طور مستقیم در کار پژوهش‌های نجومی مورد استفاده داشته‌اند و ابزارهایی بر روی آن‌ها استوار می‌شده است.

کتاب‌خانه

در گوشه شمال غربی نیمه جنوبی تپه واقع در زیر حصار شمال محوطه رصدخانه بنای جالبی به مساحت 330 متر مربع به دست آمده که با توجه به جنبه‌های مختلف امر می‌توان آن را کتاب‌خانه مجموعه دانست. متون مختلف تاریخی درباره کتاب‌خانه رصدخانه مراغه همه از اثری یاد می‌کنند که عظمت آن بی‌سابقه بوده است. زیرا که آن را گنجینه‌ای شامل 400000 جلد کتاب یاد کرده‌اند.

کارگاه ریخته‌گری

در میان دیگر واحدهای مکشوف در سطح تپه، با بنایی برخورد شد که با توجه به طرح و تقسیمات داخلی و مواد به دست آمده می‌توان آن را کارگاه ریخته‌گری و تهیه ابزار فلزی دانست. منابع تاریخی با صراحت به این امر اشاره دارند که «عرضی» دانش‌مند معروف و نویسنده کتاب معتبر شرح آلات رصدخانه مراغه کار ساختن ابزار و آلات فلزی را در محل مجموعه علمی رصدخانه مراغه انجام می‌داده است.

مدرسه یا مدرس مجموعه علمی

جنوبی‌ترین اثر مکشوف در سطح تپه رصدخانه را بنای به نسبت بزرگی تشکیل می‌دهد که در عین نارسایی از نقشه‌ای جالب برخوردار است و به احتمال باید به عنوان مدرسه یا مدرس و یا تالار آموزش مجموعه مورد استفاده می‌داشته است.

مقایسه رصدخانه سمرقند و رصدخانه مراغه

رصدخانه مراغه 167 سال پیش از احداث رصدخانه سمرقند ساخته شد و در زمان آبادانی یکی از معتبرترین رصدخانه‌های جهان بوده است‌. در آن زمان بفرمان قوبیلای قاآن امپراطور چین و برادر هلاکو خان کارشناسانی برای آموزش و الگو برداری از رصدخانه مراغه به این شهر آمده، پس از مراجعت به چین رصدخانه‌ای به تقلید از رصدخانه مراغه ساختند. علاوه بر رصدخانه چین هم‌چنین رصدخانه‌های سمرقند، استانبول و هند از روی رصدخانه مراغه ساخته شده‌اند.

کشف رصدخانه سمرقند به قرن نوزدهم مربوط می‌شود. محل این رصدخانه براساس یک وقف‌نامه قدیمی که حدود ملکی را به «تل رصد» محدود می‌ساخت شناخته شد و حفاری آن به وسیله «ویاتکین» در 1287 هجری قمری انجام گرفت. قطر برج اصلی رصدخانه سمرقند 24 متر است (برابر رصدخانه مراغه).

اشیای به‌دست آمده در سه فصل کاوش

در جریان کاوش‌های سطح و دامنه تپه در طی سه فصل حفاری به جز پلان واحدهای معماری، اشیای چشم‌گیری به دست نیامد. آن‌چه نیز که در واحدهای مختلف به دست آمد بیش‌تر به صورت قطعه‌های شکسته و بسیار کوچک بود، چنان‌که از میان هزاران قطعه قطعه سفال‌های شکسته فقط چند ظرف سفالی به نسبت کامل در دست می‌باشد. در میان اشیای یافت شده بیش از هر چیز قطعه کاشی‌های کتیبه‌دار و نقش‌دار، آجرهای نقش‌دار قالبی و سنگ‌های حجاری شده دارای اهمیت فراوان هستند.

در جریان حفاری تا کنون با هیچ‌گونه شییی که در کارهای نجومی کاربردی داشته باشد برخورد نشده و این می‌رساند که قبل از متروک شدن رصدخانه کلیه لوازم و ابزار علمی و فنی آن به رصدخانه‌ها و مراکز علمی دیگر انقال یافته است. در حال حاضر از میان همه ابزار و آلات نجومی که در رصدخانه مراغه قرار داشته یک کره فلزی را می‌شناسیم که بر آن صور فلکی نقش بسته است. این کره در قرن هفتم هجری قمری در مراغه ساخته شده و امروز در موزه «درسدن» آلمان شرقی قرار دارد.

خواجه نصیر‌الدین طوسی بنیان‌گذار رصدخانه مراغه و هم‌کاران دانش‌مند او

میان نام رصدخانه مراغه و نام دانش‌مند بزرگ ایرانی خواجه نصیر‌الدین طوسی بنیان‌گذار این مرکز بزرگ علمی پیوندی نا‌گسستنی وجود دارد.

خواجه نصیر‌الدین گذشته از گردآوری کتاب‌ها و مدارک علمی و آلات رصد توفیق آن می‌یابد تا چهره‌های درخشانی چون: «موید‌الدین العرضی»، «نجم‌الدین کاتبی»، «محی‌الدین اخلاطی»، «نجم‌الدین دبیران»، «قطب‌الدین شیرازی»، «فخر‌الدین مراغی» و … را که هر‌یک از جمله دانش‌مندان بزرگ و معتبر زمان بودند به‌ هم‌کاری فرا خواند. خواجه نصیر به یاری این دانش‌مندان و گروهی دیگر توفیق آن یافت تا یکی از معتبرترین مراکز مشهور علمی و تحقیقاتی و آموزشی جهان را تا پیش از بنیاد گرفتن دانش‌گاه‌های مغرب زمین به وجود آورد. صدر‌الدین علی فرزند فاضل خواجه متولی امور رصدخانه و ریاست عالیه آن البته با مدیریت و نظارت شخص خواجه بود.

مهم‌ترین نتیجه و کار تحقیقی این رصدخانه زیجی است به نام «زیج ایلخانی» که بعد از رصد ستارگان و اجرام آسمانی توسط منجمان و محققان و به ریاست خواجه تنظیم شد. این زیج در اصل به زبان فارسی است که بعدها به زبان‌های دیگر ترجمه شد. این اثر علمی نه تنها در تحول و تکامل علم نجوم موثر واقع شد، بلکه برای نسل‌های بعدی نیز راه‌نمای خوبی به حساب آمد. این زیج شامل چهار قسمت است. الف) در تواریخ؛ ب) در سیر کواکب و مواضع و طول و عرض آن‌ها؛ ج) در اوقات؛ د) در باقی اعمال نجوم. زیج ایلخانی سده‌ها از اعتبار خاصی در بسیاری از سرزمین‌های آن زمان از جمله در چین برخوردار بوده ‌است و در سال ۱۳۵۶ میلادی (۳۰۰ سال پس از مرگ طوسی) ترجمه و در اروپا منتشر شد. قدیمی‌ترین نسخه‌ی این زیج در کتاب‌خانه‌ی ملی پاریس نگه‌داری می‌شود.

جدول‌های نجومی خواجه نصیر در جهان اسلام، غرب و شرق بودایی مشهور شد. این جداول همگی ایران و در توجه دانش‌مندان غرب به علم نجوم و تحول در هیت نجوم از منظومه بطلمیوسی به منظومه کپرنیکی و کپلری سخت مورد عنایت و محل مراجعه بودند. تا دوره رنسانس یکی از به‌ترین راهنمای ارصادات رصدخانه‌های اروپا، «زیج» یا جداول نجومی رصدخانه مراغه بود.

رصدخانه سمرقند در قرن نهم هجری به تقلید از رصدخانه مراغه به وجود آمد. حتا رصدخانه‌های بزرگ مغرب زمین هم‌چون رصدخانه‌های «تیکو»، «براهه» و «کپلر» تحت تاثیر رصدخانه مراغه بوده‌اند. تا دوره ایلخانان ظاهرن هیچ‌کس طرحی که قادر باشد در دقت و صحت با طرح بطلمیوس رقابت کند و در عین حال دارای تنها حرکات مستدیر متحدالمرکز باشد، ارایه نکرد. اما این تحول را خواجه نصیر آغاز کرد و به کمک هم‌کارانش در رصدخانه مراغه به انجام رسانید. در عظمت کار خواجه و گنجینه بزرگ رصدخانه مراغه همان بس که برخی منابع (تالیف صاحب‌نظران غیر‌ایرانی و غیر‌مسلمان) از آن تعبیر به مکتب نجومی مراغه کرده‌اند.

دوره فعالیت این مرکز را حداقل تا عصر سلطنت سلطان «محمد خدابنده» (قرن هشتم هجری) می‌دانند. قدیمی‌ترین طرح از این محل مربوط به کروکی مختصری است که در سال 1883 میلادی هوتوم شیندلر آلمانی آن را ترسیم کرد. این طرح تنها وضع ناهمواری‌های سطح تپه را نمایان می‌کرد و اطلاع دیگری به دست نمی‌داد. اولین کاوش‌ها به سرپرستی دکتر پرویز ورجاوند استاد باستان‌شناسی دانش‌گاه تهران از سال 1351 هجری شمسی شروع شد. این مرکز بزرگ علمی و ارصادی متاسفانه به کلی ویران شده و مدت مدیدی تنها نامی از آن بر سر زبان‌ها بود.

منبع‌ها:

آکادمی علوم فضایی ایران

تاریخ صنعت و اختراعات

تاریخ دانش‌گاه‌های بزرگ اسلامی، غنیمه عبدالرحیم، ترجمه کسایی نور‌اله،

 علم و تمدن در اسلام، سید حسین نصر، ترجمه احمد آرام،

 تاریخ آموزش و پرورش در ایران و اسلام، علی محمد الماسی،

 معارف و معاریف، سید مصطفی حسینی دشتی،

علم و تمدن در اسلام،

 سیر فرهنگ در ایران، ناصرالدین شاه حسینی،

 تاریخ روضه الصفا، میر خواند، تحقیق جمشید کیانفر،

 مراغه، افرازه رود، یونس مروارید،

تاریخ ایران، پژوهش دانش‌گاه کمبریج، ترجمه حسن انوشه،

نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در بیداری غرب، ذکراله محمدی تاریخ دانش‌گاه‌های بزرگ اسلامی

 تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان،

تاریخ ایران کمبریج، نوشته: دکتر پرویز ورجاوند

تاریخ سرچشمه‌های اسلامی آموزش و پرورش غرب، مهدی نخستین، ترجمه عبداله ظهیری،

نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در بیداری غرب،

میراث تمدن ایران در سرزمین‌های آسیایی شوروی

ویکی‌پدیا

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,