Saturday, 18 July 2015
23 June 2021
پرسه – گذری در یک نمایش‌گاه خوش‌نویسی

«از خطاطی تا کیهان‌شناسی فست‌فودی»

2011 August 01

سیمین/ رادیو کوچه

simin@koochehmail.com

 این روزها نمایش‌گاهی از مجموعه‌ای از آثار چندتن از استادان معاصر هنر خوش‌نویسی در گالری «ان‌ان» در شهر کوالالامپور در معرض نمایش قرار گر فته است.

در برنامه امروز سری به این نمایش‌گاه خوش‌نویسی می‌زنم و از جایگاه این هنر در زندگی معاصر می‌پرسم. هنری که به نظر می‌رسد با وجود گذشت قرن‌ها هم‌چنان پویایی خود را حفظ کرده و هنرمندان آن در هر دوره شیوه‌های نویی در آفرینش آثار هنری در این رشته ابداع کرده‌اند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

وارد نمایش‌گاه که شدم با دیدن میهمانان غیر ایرانی که برای دیدن آثار خوش‌نویسی آمده بودند با خودم فکر کردم که چه غرور آفرین است که ما خطی داریم که می‌توان از آن چنین آثار هنرمندانه‌ای خلق کرد! شاید تعداد کشورهایی در دنیا که خط نوشتاری شان چنین امکانی را داشته باشد، بسیار اندک باشد. خطی که می‌تواند شاخصه زیبایی از ایرانی بودن باشد و وجهی برای تمایز کشوری که مدعی است تمدنی غنی دارد.

اما از خیلی قدیم‌ها و کمی قدیم‌ترها که کودکان در مکتب خانه‌ها تمرین نوشتن به خط خوش می‌کردند و تا همین چندسال پیش که درس خوش‌نویسی داشتیم که بگذریم، خوش‌نویسی چه جای‌گاهی در زندگی ما ایرانی‌ها به عنوان کشوری که خاست‌گاهی برای این هنر است، دارد؟

به میان شرکت‌کنندگان، برگزارکنندگان و هنرمندان آیین گشایش این نمایش‌گاه رفتم و از آن‌ها پرسیدم. شاید نظر یک متخصص در زمینه هوش مصنوعی در این زمینه شنیدنی باشد.

دکتر «محمدرضا بیک‌زاده» پژوهش‌گری که با دانش هوش مصنوعی سروکار دارد و یکی از مفاخر ایرانی در این زمینه است.

او می‌گوید: «در کل مامفاهیمی که در ذهن داریم را  در یک فرمی قرار می‌دهیم که افراد دیگر بتوانند ببینند و خط یکی از این روش‌های به نمایش درآوردن مفاهیم ذهنی ما است برای ارتباط برقرار کردن. بنابراین وقتی این را به نحوی زیبا می‌نویسیم نه تنها می‌توانیم آن مفهومی را که در ذهن داریم انتقال دهیم بلکه به نحوی آن مفهومی را که از زیبایی داریم هم در آن فرم ارایه می‌دهیم.

خط یکی از این روش‌های به نمایش درآوردن مفاهیم ذهنی ما است برای ارتباط برقرار کردن

بنابراین خوش‌نویسی می‌تواند در تمام ابعاد زندگی ما اثر داشته باشد و زندگی ما می‌تواند سرشار از این مفهوم باشد که هم به زیبایی اهمیت دهیم هم ارتباط برقرار کنیم.

اما متاسفانه فرهنگی که قبلن داشتیم که زیبا سخن گفتن و مفاهیم زیبا بوده در نسل جدید داریم از دست می‌دهیم و اکنون این نسل از کلمات محدودی ا ستفاده می‌کنند. من امیدوارم که بتوانیم این نوع کار را گسترش بدهیم که نسل جدید بتوانند از فرم و محتوای بهتری برای انتقال مفاهیم ذهنی خودشان برخوردار شوند و در عین حال این هنر جاودان بماند. اگر نسل جدید چنین نکند در نهایت ما این قدرت را از دست می‌دهیم و بعد از یک مدتی کلاممان کلام زیبایی نیست و محتوای زیبایی هم ندارد و بعد از یک مدتی ارتباط بین افراد محدود به لغات سطح پایین می‌شود و مسلمن انسان‌ها از هم لذت نخواهند برد و فرهنگ هم به نسل بعدی منتقل نمی‌شود.»

او تاکید می‌کند که ترویج زیبا سخن گفتن وظیفه همه کسانی است که در حوزه‌ی نشر فرهنگ کار می‌کنند.

 پروفسور «امیرحسین ذکرگو» که یکی از هنرمندان شرکت‌کننده در این نمایش‌گاه هم‌چنین ازبرگزارکنندگان است، معتقد است که این نمایش‌گاه در واقع نمود عجین‌شدن خوش‌نویسی با زندگی است.

او می گوید: «یک اثر وجه معماری‌اش با مردم ارتباط را برقرار می‌کند و یک اثر که آیه‌ای از قرآن دارد به گونه دیگری ارتباط برقرار می‌کند و در واقع  هر دو اثر خودشان را دارند اما کاملن متفاوت گرچه همه از حروف سرچشمه گرفتند.

من فکر می‌کنم توفیق خط این است که کل این  طیف وجود داشته باشد و نگرانی من از این است که وجه تزیینی و سایزبزرگ چیزی نشود که جای آن خطوط سنتی را بگیرد.»

او با اشاره به این که هنر خوش‌نویسی بسیار پویاست، یکی از علت‌های این پویایی را چنین عنوان می‌کند که عناصری که این (هنر) را درست می‌کنند(حروف)، در طول قرون چکش خورده است و به لحاظ بصری خیلی قیمت دارند را برای تهیه یک اثر بزرگ استفاده می‌کنند. این به نظر من خیلی متفاوت است با این که شما یک اثر تزیینی درست کنید که همه عناصر در آن بداهه باشد. این آثار در واقع بداهه را در کنار سنت‌های غنی و عمیق دارد.

به همین دلیل من فکر می‌کنم خوش‌نویسی جایگاه خودش را حفظ می‌کند چون بشر مدرن الان این دورافتادگی که از حقیقت دارد، بیشتر حس می‌کند و خیلی وقت‌ها می‌بینید که اگر دو تا اثر باشد که هر دو در یک سطح باشند اگر یکی لابلایش یک خطوطی داشته باشد که کلماتی که الان در این آثار می‌بینم هم‌چون «عشق»، «حقیقت»، «غم» و «عمر» در آن باش، این اثر با انسان مدرن دورافتاده از عشق و حقیقت و این‌ها بیشتر ارتباط برقرار می‌کند و او به آن بیشتر بها می‌دهد.»

زحمت هنری لذت است و هنرمند در این راه سیر و سلوک می‌کند. در واقع امید این است که آن زحماتی که می‌کشد و آن احوال عمیقی که طی می‌کند، بقیه بتوانند با آن شریک شوند از طریق قدردانی و جمع‌آوری آثارش و کاری کنند که این هنر بقا یابد

می‌گویم با این وجود وظیفه هنرمندان در زمان معاصر سنگین‌تر می‌شود و او با بیان این‌که شاید «وظیفه» کلمه مناسبی نباشد می‌گوید: «وقتی می‌گوئیم وظیفه، گویی کار سختی انجام می‌شود اما زحمت هنری لذت است و هنرمند در این راه سیر و سلوک می‌کند. در واقع امید این است که آن زحماتی که می‌کشد و آن احوال عمیقی که طی می‌کند، بقیه بتوانند با آن شریک شوند و از طریق قدردانی و جمع‌آوری آثارش، کاری کنند که این هنر بقا یابد.»

این استاد دانشگاه در توضیح واژه جهان‌بینی یا «کیهان شناسی فست فود»ی که در نوشته و سخنان خویش به کار می‌بردو ارتباط آن با این هنر؛ می‌گوید: « مقصود من از این واژه احوالاتی است که بر انسان معاصر عارض شده است. خیلی تنوع‌طلب شده و می‌خواهد همه چیز زود نتیجه وحصول بدهد یعنی نتیجه و «محصول محور» زندگی می‌کند. در حالی‌که  سنت یک نگاه دیگری دارد و «هدف‌محور» زندگی را تشویق می‌کند. مهم این است که به هدف برسد حالا اگر به زمان حیات ما نرسید مهم نیست.

اما وقتی نگاه و زندگی به سوی زندگی فست فودی می‌رود که از عوارض زندگی مدرن است، انسان گرفتار می‌شود. منظورم این است که با این که کارهای بزرگ و ارزش‌مند و خوش آب و رنگی وجود دارند، ما قدر آثاری که کوچک هستند، متواضعند و آن‌قدر رنگ و لعاب ندارند اما آن استادی که آن قلم را گذاشته دهه ها کار کرده تا به این‌جا رسیده، بدانیم و آن‌ها را فراموش نکنیم تا این هنر چند وجهی ادامه پیدا کند و فقط بازاری نشود.»

  اما وقتی عنوان «اسلامی» برای یک مجموعه آثار هنری انتخاب می‌شود گروهی هم پیدا می‌شوند که با اسلامی‌کردن هنر به شدت مخالفت می‌کنند. گذشته از این که دلایل بسیاری برای این دین گریزی در نسل جدید وجود دارد که بر همگان واضح و مبرهن است اما به هر حال این پدیده‌ای است که در بسیاری از ابعاد زندگی معاصر حضور دارد.

یکی از بازدیدکنندگان این نمایش‌گاه که عنوان «هنر خوشنویسی اسلامی معاصر – اساتید برجسته از ایران» را دارد، معتقد است هنر نیاز به دین ندارد. هنرمند خودش خالق و به وجود آورنده است و جا پای خداوند می‌گذارد و احساس جداشدن از این دنیا می‌کند.

او می‌گوید: «خطاطی هنر والایی است اما این که بر چسب اسلامی داشته باشد را من قبول ندارم چراکه اکنون باور کلی مردم این است که فکر می‌کنند وقتی در مورد اسلام حرف می‌زنیم می‌خواهیم توهین کنیم.»

تنها کاری که باید برای هنرمند بکنیم این است که در واقع کاری برایش نکنیم و او را آزادبگذاریم تا تراوشات ذهنی‌اش به شکل‌های مختلف مطرح شود

وی با اشاره به این که هنر وقتی در کشوری پیشرفت می‌کند که آن کشور در شرایط خوب اقتصادی باشد، می‌گوید تنها کاری که باید برای هنرمند بکنیم این است که در واقع کاری برایش نکنیم و او را آزادبگذاریم تا تراوشات ذهنی‌اش به شکل‌های مختلف مطرح شود. هنرمندان الان برای اندیشیدن فضای بسته‌ای در ایران دارند و به خاطر همین خلاقیت از آن‌ها گرفته می‌شود چیزی که نیاز اصلی است برای تولید یک اثر هنری.»

او تاکید می‌کند که در واقع نمی‌توان به این هنر گفت هنر اسلامی، می‌توان گفت هنر بعد از اسلام، در واقع شیوه و قالب جدیدی که به مردم داده شده است.

و «علیرضا کاظمی» از هنرمندان و برگزارکنندگان نمایش‌گاه هم معتقد است که در دوران معاصر، با ظهور پست مدرنیسم، خوش‌نویسی باز هم جای خود را با شکل‌های نو در میان زندگی مردم باز کرده است.

او می‌گوید: «خوش‌نویسی از جمله هنرهایی بوده که از گذشته خیلی در زندگی اثرگذار بوده و در واقع رد پای این هنر را از قرن چهارم و پنجم در بسیاری از اجزای زندگی می‌توان دید اما یک فاصله‌ای از دوران شاید قاجار افتاده که در زمان معاصر باز به نظر می‌رسد که به خاطر پست مدرنیسم یا محسوس بودن نبود این هنر باز مردم به این هنر روی آورده‌اند و البته به شکل‌های نو در زندگی حضور پیدا کرده حتا در لباس‌ها نیز آن‌را می‌بینیم.»

وی معتقد است هنر خوش‌نویسی هنری است که قابلیت‌های بسیاری دارد، نمی‌توان هرگز آن‌را از زندگی حذف کرد و در تمامی آثار هنری همواره ردپایی از آن را می‌توان دید.

 و یک هنرمند طراح لباس نیز از ظهور ردپای خوشنویسی در طراحی لباس‌ها چنین می‌گوید:

«هر چندسال یک بار اتفاقات تازه‌ای در مد و لباس در کشورها می‌افتد و ایران هم با وجود تمام محدودیت‌ها از این مسئله مثتثنا نیست. واردشدن خوش‌نویسی در طراحی لباس نیز از جمله این اتفاق‌هایی است که برای مد ایران افتاده و از آن‌جا که خوش‌نویسی یک هنر ایرانی تلقی می‌شود می‌تواند یک سمبل باشد که در واقع نشان‌دهنده ایرانی بودن آن لباس است. اما صرف این که هرجا خوش‌نویسی دیدیم آن لباس از ارزش بالای هنری برخوردار است، این طور نیست. من فکر می‌کنم این حرکت نوپایی است که می‌تواند خیلی با کیفیت بالاتر و حرفه‌ای‌تر انجام شود و البته دارای برآیند خوبی است.»

واردشدن خوش‌نویسی در طراحی لباس نیز از جمله این اتفاق‌هایی است که برای مد ایران افتاده و از آن‌جا که خوش‌نویسی یک هنر ایرانی تلقی می‌شود می‌تواند یک سمبل باشد که در واقع نشان‌دهنده ایرانی بودن آن لباس است

 اما آیا خوش‌نویسی می‌تواند کمکی به ماندگاری هویت در نسل جوان ایرانی بکند؟

دکتر «ماندانا برکشلی» دراین زمینه اعتقاد دارد: «یکی از بهترین نمونه‌هایی که در طول تاریخ در دنیا داریم که زبان و خطش قدمت دارد و هنوز مردمش می‌توانند آن را بخوانند ایرانی‌ها هستند.

در نتیجه خط و زبان ایرانی یکی از قوی‌ترین وسیله‌های ارتباطی است. وسیله‌ای که می‌تواند جوان‌ها را به خودشان برگرداند و باعث افتخارشان باشد و به نوعی می‌تواند شاخص بودن ایرانی را در دنیا نشان دهد. در نتیجه خط و زبان ایرانی جایگاه خاصی دارد.»

وی می‌افزاید: «نکته بعدی این که به خاطر این که ایرانی با شعر هم نوا هست و خط در زندگی‌اش بسیار نقش دارد، هر فرهنگ دیگری که بخواهد ایرانی را بشناسد یکی ازبهترین راه‌هایش این است که بتواند با هنرش ارتباط برقرار کند،بتواند زبانش را بفهمد و خطش را بشناسد و این را ما در کشورهای دیگر می‌بینیم که نمایش هنر خوش نویسی یکی از بهترین راه‌ها برای نشان دادن فرهنگ خودمان به خارجی‌هاست.

من خط را به آب تشبیه می‌کنم در فرهنگ ایران که در جایگاه‌های مختلف خودش را توانسته با نرمی و زیبایی و متانت نشان دهد و نقشش را ایفا کند

اما درکل ماهیت خط به گونه‌ای است که توانسته خودش را در هنرهای کاربردی جا کند و نتیجه این کار ارتباط تنگاتنگ است با مردم ایران. و این مسئله نه تنها در این زمینه بوده حتا در هنر خالص هم دارد خودش را نشان می‌دهد. یعنی هنر معاصر خوش‌نویسی ایران با یک وجه کاملن هنری جای خودش را در دنیای هنر باز کرده.»

او می‌گوید: «من خط را به آب تشبیه می‌کنم در فرهنگ ایران که در جایگاه‌های مختلف خودش را توانسته با نرمی و زیبایی و متانت نشان دهد و نقشش را ایفا کند.»

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , ,