شنبه, ۲۷ تیر ۱۳۹۴
20 September 2016
مجله جاماندگان- مستان مسیر ترسیم کردند- قسمت 19

«آغازی باشکوه»

۱۳۹۰ آذر ۰۱

شراره سعیدی/ رادیو کوچه

کم‌تر منتقد منصفی نقش مثبت «جبهه ملی» را در روی‌دادهای تاریخ معاصر ایران انکار می‌کند. اگرچه این حضور پررنگ و موثر در ابتدای ورود به عرصه سیاست در سال‌های بعدی به تدریج از یاد رفته و سپس به قدری ناکارآمد و غیرمنعطف شد که فضای بی‌رقیبی برای حاکمان فعلی به ارمغان آورد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

تاسیس جریان سیاسی جبهه ملی در فضای پرالتهاب سیاسی سال 1328، که با دخالت‌های آشکار دربار و عوامل بیگانه در امور کشور هم‌راه بود شکل گرفت، هرچند که مراحل تکوین و زمینه‌های فکری پیدایش آن از سال‌ها قبل، به تدریج، فراهم شده بود. شماری از نمایندگان جناح اقلیت مجلس شورای ملی و چند تن از روزنامه‌نگاران و شخصیت‌های سیاسی ملی‌گرا، در 23 شهریور 1328 در منزل دکتر محمد مصدق جمع شدند و به تفصیل درباره سالم نبودن فضای انتخابات مجلس شورا، مداخلات غیرقانونی در روند انتخابات و راه‌های مبارزه با آن صحبت کردند و حضار تصمیم گرفتند با تشکیل هیتی هفت نفری، مرکب از سید محمدرضا جلالی نائینی «مدیر روزنامه کشور»، عباس خلیلی «مدیر روزنامه اقدام»، احمد زیرک‌زاده «مدیر روزنامه جبهه»، ابوالحسن عمیدی نوری «مدیر روزنامه داد»، حسین فاطمی «مدیر روزنامه باختر امروز»، حسین مکی «روزنامه‌نگار» و احمد ملکی «مدیر روزنامه ستاره» به موضوع  رسیدگی کنند. ظاهرن بررسی‌ها و اقدامات این هیت نشان داد که عمل اعتراض‌آمیز شدیدتری لازم است و شاید بر همین اساس بود که دکتر مصدق از مردم تهران دعوت کرد در روز جمعه 22 مهر 1328، برای اعتراض و تحصن، در برابر کاخ شاه جمع شوند. در روز موعود، وی به هم‌راه عده‌ای از منزل‌اش به سوی کاخ مرمر حرکت کرد و حدود ده هزار تن از مردم به آن‌ها پیوستند. شاه، برای آن‌که با متحصنان روبه‌رو نشود، به بهانه‌ای تهران را ترک کرد و دکتر مصدق با عبدالحسین هژیر، وزیر دربار، با تندی سخن گفت و در حضور مردم به روند ناسالم انتخابات اعتراض کرد. چون تحصن آن جمعیت در دربار ممکن نبود، بیست تن به نمایندگی از معترضان متحصن شدند. متحصنان که نتوانستند با شاه ملاقات کنند، نامه‌ای اعتراض‌آمیز به او نوشتند و اعتصاب غذا کردند، اما چون از هرگونه اقدام دربار ناامید شدند، روز 27 مهر با صدور بیانیه‌ای خطاب به ملت ایران، به تحصن پایان دادند و خود را برای فعالیت سیاسی دیگری آماده کردند.

چند روز بعد، متحصنان در احمدآباد، ملک شخصی دکتر مصدق، گرد آمدند و بر سر ایجاد ائتلافی از احزاب، گروه‌ها و دسته‌های سیاسی، حول چند هدف مشخص، توافق کردند و گویا به پیشنهاد حسین فاطمی، نام «جبهه ملی» را برای آن برگزیدند. حسین مکی پیشنهاد این نام را به خود و احمد زیرک‌زاده آن را به کریم سنجابی نسبت داده است. احتمالن اصطلاح «جبهه» با توجه به پیشینه کاربرد معادل آن در زبان فرانسه انتخاب شده و صفت «ملی» نه به معنای ناسیونالیستی بودن جبهه، بلکه به معنای انتساب آن به مردم و وابسته نبودن به بیگانگان به کار رفته است. جبهه ملی، که نام «ایران» هم بدان افزوده شد، در اول آبان 1328 تاسیس شد و طی بیانیه‌ای عمومی، علاوه بر اعلام موجودیت، اهداف خود را برگزاری انتخابات آزاد، آزادی مطبوعات و اصلاح قانون حکومت نظامی عنوان کرد.

در بدو تشکیل، اساس‌نامه جبهه ملی و آیین‌نامه آن انتشار یافت. در مدت کوتاهی چند حزب و تشکل سیاسی به جبهه پیوستند و ترکیب نخستین آن را به وجود آوردند، از جمله حزب ایران، به رهبری اله‌یار صالح و کریم سنجابی و دیگران، حزب ملت ایران بر بنیاد پان‌ایرانیسم به رهبری داریوش فروهر، حزب پان ایرانیست به رهبری محسن پزشگ‌پور «هم‌کاری با جبهه تا 30 تیر 1330»، سازمان نظارت بر آزادی انتخابات به رهبری مظفر بقایی که بعدن با گروه انشعابی از حزب توده ایران به رهبری خلیل ملکی ادغام شد و حزب زحمت‌کشان ملت ایران به رهبری آن دو پدید آمد، جمعیت آزادی مردم ایران به رهبری محمد نخشب که بعدن به نهضت خداپرستان سوسیالیست معروف شد، جمعیت فداییان اسلام به رهبری سید مجتبی نواب صفوی، مجمع مسلمانان مجاهد به رهبری شمس قنات آبادی وابسته به آیت‌اله سیدابوالقاسم کاشانی «هم‌کاری با جبهه تا تیر 1331»، سازمان هیت علمیه تهران متشکل از عده‌ای روحانی و مجتهد، جامعه بازرگانان و اصناف تهران و نیز چند تشکل دیگر از دانش‌گاهیان، فرهنگیان، کارگران و دهقانان. از این میان، حزب ایران، که از همه سازمان یافته‌تر بود، هسته اصلی جبهه‌ملی را تشکیل می‌داد. جبهه اگرچه از طریق این تشکل‌های سیاسی در سازمان‌های دولتی، دانش‌گاه‌ها و محافل روشن‌فکری، مطبوعات و کانون‌های روزنامه‌نگاری، مراکز مذهبی، اصناف و بازار، کارخانه‌ها و گروه‌های مبارز خیابانی نفوذ داشت، اما قدرت و اعتبار سیاسی بی‌مانندی که کسب کرد، بیش‌تر بر اثر اعتماد مردم به دکتر مصدق و حمایت آنان از حرکت جدیدی بود که در متن جنبش ضد استبدادی و ضد استعماری، به همه نیروهای ملی، صرف‌نظر از مرام فکری و سیاسی آن‌ها، مجال فعالیت می‌داد.

 جاذبه‌های سیاسی جبهه در بدو تشکیل، به ویژه طبقه متوسط را به سوی خود جلب کرد و زمینه را برای رشد و توسعه جبهه، خصوصن در شهرهای بزرگ کشور، فراهم ساخت. حزب ملت ایران، جمعیت آزادی مردم ایران و حزب زحمت‌کشان، سه تشکل هدف‌مند، منسجم، منضبط و دارای اصول و برنامه مدون بودند و بر فعالیت‌های جبهه ملی اثر می‌گذاشتند. چند روز پس از تاسیس جبهه ملی، عبدالحسین هژیر در 13 آبان 1328 با گلوله سیدحسین امامی، یکی از اعضای فداییان اسلام، به قتل رسید. تلاش وابستگان دربار برای نسبت دادن این قتل به جبهه ملی به نتیجه‌ای نرسید و دستگیری شماری از اعضای جبهه ملی و تحت نظر قرار دادن دکتر مصدق در احمدآباد نیز تاثیر خاصی بر روند فعالیت جبهه نگذاشت، اما حادثه قتل در تشدید التهاب سیاسی و شتاب بخشیدن به روی‌دادها موثر بود و در عین حال، برای جبهه هشداری بود که تا چه حد می‌تواند در معرض اتهامات خطرناک و ویران‌گر باشد. چهار روز پس از قتل هژیر، نخستین تظاهرات جبهه ملی به دعوت دکتر مصدق، رهبر جبهه ملی، در 17 آبان 1328 در میدان بهارستان تهران برگزار شد. جبهه در این اجتماع، دیدگاه‌های خود را در باره برگزاری صحیح انتخابات مجلس به اطلاع مردم رسانید و برای نخستین‌بار مردم را به استیفای حقوق خود در امر نفت رسمن دعوت کرد و ظهور رسمی و قدرت‌مند خود را در صحنه سیاسی به نمایش گذاشت. در بهمن همان سال، جبهه اجتماع بزرگ دیگری در همان محل و درباره همان موضوع برگزار کرد. در 25 اسفند 1328، اعضای موسس جبهه بیانیه‌ای در مطبوعات منتشر کردند و علاوه بر تاکید بر سه اصل یاد شده، با قرارداد الحاقی نفت و تفسیر اصل 48 قانون اساسی، که به آزادی انتخابات آسیب می‌رساند، مخالفت کردند. برنامه و منشور جبهه ملی، حاوی نکاتی درباره چگونگی اجرای درست قانون‌اساسی، برقراری عدالت اجتماعی، برگزاری انتخابات آزاد، توسعه اقتصادی و تضمین آزادی اندیشه و بیان، چند ماه پس از تاسیس جبهه انتشار یافت. در فروردین 1329، کم‌تر از شش ماه پس از تاسیس جبهه، بر اثر کوشش در جلوگیری از تقلب و تخلف معمول در انتخابات، چند تن از اعضای جبهه، از جمله دکتر مصدق، به مجلس راه یافتند و اقلیتی کوچک، اما بسیار بانفوذ و موثر، را تشکیل دادند و این نخستین دست‌آورد مبارزه سیاسی جبهه به شمار می‌رفت.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , ,