Saturday, 18 July 2015
03 December 2020
پانوراما- قسمت سوم

«ملاقات نزدیک با غرب»

2011 December 23

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

پس از توصیف شگفتی‌های ناشی از مشاهده علوم، صنایع، مطبوعات و قانون، نوبت به ساختار سیاسی و حکومت می‌رسد. مهم‌ترین جنبه‌ای که بدون استثنا در سفرنامه‌ها و سیاحت‌نامه‌ها ذکر شده، عبارت است از محدودیت قدرت پادشاه و در مقابل حق انتخاب حکومت یا پارلمان(مجلس) از ناحیه ی مردم.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

ارتباط ایران با اروپا و آشنا شدن برخی از نخبگان ایرانی با مظاهر تمدن علمی اروپا به توسعه اندیشه ترقی در ایران کمک کرد. در میان شاهزادگان درس خوانده و با ذوق قاجاریه کسانی مانند «عباس میرزا» ولیعهد فتحعلیشاه و برادرش «محمد علی میرزا دولتشاه» و امثال آنان به کسب و اقتباس مظاهر فرهنگ و تمدن جدید اروپا همت گماشتند و اقدامات آنان به وسیله‌ی «قائم‌مقام فراهانی» و «امیرکبیر» دنبال شد و با تاسیس دارالفنون علارغم مخالفت متعصبین‌، طبقه‌ی جوان و باسواد ایران با علوم عقلی آشنا گردیدند.

نخستین گروه دانش‌جویی در حدود سال 1190هجری شمسی(1228قمری) در زمان سلطنت فتحعلیشاه قاجار، به همت عباس میرزا ولیعهد به لندن اعزام شدند. این گروه متشکل از دو نفر از پسران اشراف آذربایجان با نام‌های «محمد کاظم» – پسر نقاشباشی عباس میرزا- و «میرزا حاجی بابا افشار» بودند. این دو نفر را عباس میرزا به هم‌راه «سر هارفورد جونز»- که پس از سه سال اقامت در ایران به انگلستان باز می‌گشت، برای تحصیل طب و نقاشی روانه انگلستان کرده بود و به خاطر تنگ‌دستی عمومی ایران، به خصوص آذربایجان، هزینه‌ی مخارج این‌ها را نیز خود تقبل کرده بود.

دسته‌ای دیگر از محصلین اعزامی به انگلستان یک گروه پنج نفری بودند، از این قرار: 1- «‌میرزا جعفر» (‌که بعدها به «مشیرالدوله» ملقب شد)، 2- «‌میرزا صالح شیرازی» ( که بعدها نخستین چاپ خانه و نخستین روزنامه را در ایران تاسیس کرد)، 3- «‌میرزا رضا صوبه دار» ( که برای تحصیل فنون توپ‌‌خانه اعزام شده بود)، 4- « میرزا جعفر» ( که درس طب و شیمی خواند)، 5- «‌علی چخماق ساز»( که ساختن قفل و کلید را آموخت). عباس میرزا برای جلوگیری از هرگونه کارشکنی انگلیسی‌ها در امر تحصیل دانش‌جویان و آسودگی خاطر اینان حتا هزینه تحصیل یک‌سال‌شان را پیشاپیش پرداخت.

 اما بازسازی و اصلاحات در ایران دوره قاجار به سبب عامل قدرت‌مند استعمار به راحتی امکان‌پذیر نشد. بریتانیا و روسیه از جنوب و شمال به گسترش نفوذ روز افزون خود برای مطیع کردن دولت مرکزی و حفظ سلطه بر ایران پرداختند. ایران این‌گونه و از جای‌گاهی فرودست (‌لااقل از دیدگاه سیاسی) با غرب آشنا شد و به آن اندیشید.

برای رفع این فاصله‌ی عظیم، هسته‌ی اولیه اصلاحات در آذربایجان شکل گرفت و عباس میرزا و مشاورانش که در صدر آن‌ها قائم‌مقام فراهانی (1193- 1251هجری قمری) نیز قرار داشت، در دارالسلطنه تبریز در صدد اصلاح امور داخل و کسب معارف، علوم و صنایع پیش‌رفته از خارج برآمدند. اما با عقیم ماندن اصلاحات عباس میرزا- به سبب مرگ زود هنگامش- و قتل قائم مقام به دستور محمدشاه گسستی در روند اصلاحات ایجاد شد. در این سال های پر مشقت، شکست‌های ایران نه تنها تعادل قدیم را نابود کرد و سبب ناامیدی مردم شد، بلکه موجب بی‌کاری، کم شدن محصولات کشاورزی و فقر عمومی نیز گردید که مسافرت‌های گروهی بسیاری به کشورهای همسایه چون روسیه، هند و عثمانی نتیجه چنین اوضاع نابه‌سامان اقتصادی بود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,