Saturday, 18 July 2015
02 June 2020
پارس‌نامه- تپه زاغه

«تپه‌ای میان دشت‌های حاصل‌خیز»

2011 December 26

امیر و کاملیا/ رادیو کوچه

دشت‌های حاصل‌خیز قزوین که از سه جهت به وسیله ارتفاعات مختلف محصور شده در سمت جنوب شرقی از جانب کویر مرکزی فلات ایران در معرض بادهای دایمی و موسمی قرار دارد که وجود این بادها به هم‌راه رودها و نهرهای موسمی کیفیت آب و هوایی خاصی را در این منطقه به وجود آورده است. از زمان‌های قدیم این شرایط در کیفیت زندگی و ویژگی‌های معماری ساکنین آن تاثیر فراوان داشته است. در میان این دشت در محدوده هشت کیلومتری دهستان و تپه باستانی سگز‌آباد در سمت جنوب غربی تپه باستانی «زاغه» واقع شده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«تپه زاغه» هم در واقع در ارتباط و در جریان کاوش تپه سگزآباد مورد شناسایی قرار گرفت‌. این تپه که تاریخ تقریبی هزاره‌ی ششم قبل از میلاد را بر خود دارد اولین بار توسط دکتر «عزت‌اله نگهبان» در سال 1351 مورد کاوش قرار گرفت و بر اساس نتایج حاصل از گمانه‌های متعدد تعداد دوازده طبقه استقرار از سطح بالایی تا روی خاک بکر در آخرین طبقه مشخص شده است. در طبقه اول به علت فرسایش شدید بقایای ناقصی از آثار وابسته به معماری مانند دیوار و اجاق‌های ثابت و تکه‌هایی از خمره‌های بزرگ ذخیره آب و آذوقه ظاهر شد. در بخش معماری از گل به صورت چینه و خشت‌های قالبی استفاده شده است. غالب گل‌ها به وسیله آمیخته‌ای از مواد خشک گیاهی و خرده‌های کاه یا شن و ماسه، دارای استحکام شده‌اند .

دیوارها و سقف نیز با اندودکاه گل پوشیده می‌شد و در بخش‌هایی از حیاط خصوصن در آستانه ورودی و خروجی از قطعات شکسته سفال‌های ضخیم به شیوه موزاییک‌کاری استفاده شده است. حتا در یک مورد استفاده از موزاییک‌کاری با تکه‌های ظریف برای تزیین نمای دیوار داخلی به خوبی قابل مشاهده است. آثار متعدد کشف شده مورد بررسی قرار گرفته‌اند، این آثار سفالین توسط کارشناسان به دو گروه «سفال‌های مشابه تپه چشمه ‌علی» و «سفال‌های بومی» تقسیم شده‌اند.

سفال‌های نوع چشمه‌ علی

شامل قطعاتی هستند که غالبن از حیث مواد اولیه، فرم وساختار و تزیینات قرابت زیادی با سفالینه‌های طبقه انتهایی تپه چشمه علی و همین‌طور آثار مکشوفه از دوره‌های اول و دوم تپه سیلک، تپه قره، تپه شهریار و تپه اسماعیل‌آباد (در فاصله 50 کیلومتری تپه زاغه) دارند. خمیر این سفالینه‌ها قرمز و نخودی رنگ است و سطح آن‌ها صیقلی و براق شده، بست مورد استفاده در سفال‌های ظریف شن و سفالینه‌های ضخیم و قوی‌تر آمیخته‌ای از شن و ماسه و خرده‌های کاه هستند.

 قالب ظروف با یک لعاب گلی پوشیده شده و با استفاده از رنگ‌های قهوه‌ای و سیاه بر روی آن‌ها نقاشی گردیده، عناصر طراحی‌ها نیز شامل نقش‌های ساده هندسی و در مواردی نقش‌های حیوانی، انسانی، نباتی و گیاهی است که به صورت مجزا و یا ترکیب استفاده شده است. تفاوت عمده‌ی سفالینه‌های تپه زاغه در حقیقت استفاده از پخت نسبتن مناسب در مورد آثار مختلف سفالی است. انواع کاسه، پیاله، ‌ظروف سبد مانند و پایه‌دار از آثار این دوره است.

سفال‌های بومی (سفال های اختصاصی(

سفال‌های چشمه علی اغلب شامل قطعاتی می‌شود که به طور حتم در خود منطقه ساخته شده‌اند (طبق نظر کارشناسان سفال‌های نوع اول احتمالن از مناطق دیگر وارد می‌شده) گل قرمز، نخودی، مات و تیره با ظاهری خشن و زبر به هم‌راه سبکی و تردی به دلیل وجود بست‌های آلی از ویژگی‌های سفال نوع دوم هستند. به طور کلی این آثار را به سه گروه ظروف ساده، نقش‌دار و زبر تقسیم کرده‌اند.

سفال‌های ساده، از قبیل دیگ‌های کوچک و بزرگ و استوانه‌ای و کف تختی است که بعضن دارای چهار دسته هستند.

سفال‌های نقش‌دار، از قبیل کاسه مقعر و دارای زاویه در قسمت بدنه و کشیدگی و نازکی بیش از حد در لبه‌ها‌است. این ظرف‌ها دارای تزییناتی هندسی و حیوانی مانند تصویر تکی یا ردیفی از آهو و تصاویر گیاه  است که معمولن با دوغاب گل اخرا ترسیم شده‌اند. نقش برخی از ظروف نیز به صورت یک نوار باریک در محل زاویه بدنه است. یکی از ویژگی‌های تزیینی این ظروف استفاده از تعداد زیادی نقوش تزیینی است.

سفال‌های زبر، شامل ظرف‌هایی می‌شوند که به صورت ساده و نقش‌دار ساخته می‌شده و وجه تسمیه زبر یا شکری به خاطر سطح خارجی زبر و دانه دانه‌ای ظروف است و آن هم به دلیل استفاده از ذرات ریز شن ایجاد شده است‌. این سفالینه‌ها بعد از ساخت و در حالت خمیری با غلطاندن قطعه در شن یا مالیدن شن بر سطح ظروف بدین شکل تهیه می‌شده‌اند.

در کنار اشیای و قطعات سفالین پخته شده تعداد زیادی آثار گلین شامل سردوک به اشکال مخروطی و مکعب و تعدادی لوحه‌های کوچک سکه یا ژتون مانند به شکل کره، مخروط، استوانه که موارد استفاده آن‌ها مشخص نیست، هم‌چنین مقداری مهره دکمه‌ای و استوانه، تعدادی گلوله‌ی گلی (مورد استفاده در فلاخن) و قطعاتی از مجسمه و پیکره‌هایی به اشکال انسانی و حیوانی که بعضن بسیار کوچک و ظریف (یک سانتی‌متر) است نیز کشف شده که این آثار حرارت ملایمی در حدود حرارت آفتاب دیده و خشک شده‌اند.

آثار و اشیای کشف شده از تپه زاغه به هم‌راه سایر اشیا‌ سفالی گلی و فلزی و همین‌طور آلات و ابزار سنگی همگی نشان‌گر رشد و توسعه صنعت و فنون مختلف در این دوره تمدن باستانی هستند. چندین نمونه قطعات سنگی داس و تیغه و اشیا‌ مورد استفاده برای بریدن، کندن و کوبیدن حاصل کاوش‌های تپه زاغه هستند. هم‌چنین تعدادی هاون، دسته هاون، دستاس‌های مستطیل شکل، قطعات ساینده مشابه سنگ آسیاب یا سنگ دسته هاون، اشیا‌ گرزی وکوبشی‌، تعدادی آلات دیگر مانند سنگ پاشنه در، قلوه سنگ‌های سوراخ‌دار از جمله آثار و ادوات سنگین (سنگی) هستند‌. هم‌چنین دو نمونه کاسه‌ی کوچک از جنس مرمر سفید که در نهایت زیبایی تراش خورده‌اند و نمونه مجسمه‌هایی مرمرین به اشکال بزک ساب و یا دست‌بند و تکه‌های زینتی کشف شده است .

اشیای دیگری از جنس سنگ‌های رنگین نیز حاصل کاوش‌های تپه زاغه هستند که زیباترین آن‌ها شامل مهره‌های تزیینی از سنگ‌های مرمر، لاجوردی، فیروزه و حتا عقیق هستند که محل کشف آن‌ها گورهای افراد است و این قطعات به عنوان لوازم شخصی و زینتی به هم‌راه مردگان دفن شده است. ابزار آلات سنگی هم مانند قلم‌های معمولی نیز جزو آثار کشف شده است.

ساخت تعداد متفاوتی از اشیا استخوانی مانند سوزن‌، درفش‌، میخ‌، مهره و ابزار و آلات برنده مانند تیغه‌ها نیز جزو صنایع و هنرهای دستی ساکنین تپه زاغه به شمار می‌آیند‌. از دیگر اشیای ساخته شده از استخوان حیوانات اهلی می‌توان نوعی دسته یا گیره نگه‌دارنده مته را نام برد که طبق نظر کارشناسان نظیر این اشیای در هیچ یک از مکان‌های تاریخی و محل‌های باستانی دیگر ساخته نشده است. و در کنار این آثار چند نمونه کارد و کاردک استخوانی کشف شده که احتمالن برای بریدن سر دام و طیور و همین‌طور دباغی پوست حیوانات مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند .

هر چند تعداد 21 اسکلت انسانی در زیر مناطق مسکونی در داخل محدوده روستا دفن شده بودند ولی به نظر می‌رسد که این یک سنت رایج تدفین نبود و به عوامل دیگر ارتباط دارد. در میان نمونه‌هایی که در داخل روستا دفن شده بودند کودکان و نوزادان در زیر کف مناطق مسکونی مسقف و بزرگ‌سالان در خارج اتاق دفن شده بودند. اجساد به صورت باز یا نیمه جمع دفن می‌شدند، اطفال را گاهی به صورت کاملن جمع شده دفن می‌کردند و در یک مورد جسد طفل را در یک قطعه پوست پیچیده و سپس دفن کرده بودند. گاهی آثار محلول گل اخری روی استخوان‌ها دیده می‌شود که پس از فاسد شدن قسمت‌های عضلانی و پوست به استخوان رسیده است.

هم‌راه اجساد گاهی تزیینات شخصی مانند مهره و بزک ساب و نظیر آن‌ها قرار داده می‌شد. در برخی موارد اشیایی مانند ظروف سفالی و سنگی قرار داده شده بود. در یک مورد در گور یک شخص که داخل آثار طبقه چهارم استقرار حفر بود، ظرف بزرگ پایه‌داری از نوع سفال چشمه علی به دست آمد که ارتفاع آن 55 سانتی‌متر و قطر دهانه ظرف نیز 55 سانتی‌متر بود و حدود سیزده کیلو وزن داشت و در کنار این ظرف قسمت سر دست بز قرار داده شده بود.

صنعت‌گران و فلز‌کاران تمدن زاغه هنر و تکنیک استخراج و ذوب فلز مس را می‌دانسته‌اند. آن‌ها با استخراج رگه‌های طبیعی مس از معادن اطراف و با تکنیک چکش‌کاری، آلات و اشیای فلزی تهیه می‌کردند. تعدادی قطعات کوچک مانند میخ، سرمته و سایر آثار نیز جزو نمونه‌های یافته شده در این تپه است.

از تکه‌های کوچک و بزرگ پوسته صدف نیز در ساخت انواعی از اشیا زینتی مانند مهره‌، تکه‌های برش خورده (یا شکسته شده و ساب خورده) که احتمالن برای ساخت دست‌بند و گردن‌بند به کار می‌رفته‌اند  می‌توان نام برد. این تپه در حدود بیست هزار مترمربع وسعت دارد و در بررسی‌های اولیه نشانه‌هایی از اجتماعات کشاورزی از آن به دست آمده و جزو اولین سکونت‌گاه‌های ایران نیز به شمار می‌رود. این تپه بعد از هزاره ششم میلادی کاملن متروک شده و ساکنان آن به نظر می‌رسد به تپه قبرستان مهاجرت کرده و در آن‌جا ساکن شده‌اند.

منبع‌ها:

اطلس تاریخی ایران پیش از اسلام

تبیان- تپه‌های باستانی قزوین

کتاب میراث فرهنگی استان قزوین

برای اطلاع بیش‌تر می‌توان به مقاله دکتر ملک تحت عنوان «شهرنشینی و شهرسازی در هزاره پنجم قمری» در کتاب «نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران» به کوشش دکتر محمد یوسف کیانی مراجعه کرد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , 

۱ Comment

  1. 1

    ۸IUvrj cjnzkxdxqung, [url=http://ldevrjgjlkyk.com/]ldevrjgjlkyk[/url], [link=http://nwsjoftjhbdg.com/]nwsjoftjhbdg[/link], http://adsjubecgxde.com/