Saturday, 18 July 2015
21 October 2020
پانوراما- ‌بخش دوم‌

«موانع رشد سرمایه‌داری در عصر قاجار»

2012 January 29

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

وضعیت نیمه استعماری و وابستگی اقتصاد سنتی جامعه‌ی ایران به بازار نوپای جهانی در سده سیزدهم هجری قمری باعث سلطه‌ی اقتصادی همسایگان شمالی و جنوبی (که معطوف به اهداف سیاسی‌شان بود) شد. علایق قدرت‌های استعماری در ایران ابتدا متوجه منافع صرفن سیاسی بود و سپس با پیدایش و گسترش بازار جهانی در اواخر سده‌ی سیزدهم هجری قمری هم منافع اقتصادی در کنار منافع سیاسی مورد توجه خاص بود و هم گسترش فعالیت اقتصادی وسیله‌ای برای تحکیم و تثبیت موقعیت سیاسی در نظر آمد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در شرایط نیمه استعماری ایران آن زمان، نهاد حکومتی به نسبت مناسبی برای اداره‌ی امور داخلی وجود داشت ولی کشاکشی هم بین دو نیروی متخاصم استعماری وجود داشت که آن‌ها به طور مستقیم اداره‌ی امور کشور را به‌دست نگرفته، آن را هم‌چون حایلی میان خود نگاه داشته بودند و برای تثبیت نفوذ خویش در آن سرزمین به رقابت پرداختند. این وضعیت آثار و نتایجی از نظر ماهیت و تحولات اجتماعی در کشور نیمه مستعمره‌ی ما در پی داشت از جمله: حمایت از نهادهای کهن حکومتی و حفظ وضع موجود سیاسی،  پاشیدگی بازارهای کوچک و غیر قابل انعطاف محلی، رشد تجارت خارجی، تخصص در تولید و صدور مواد خام، رکود صنایع دستی‌، اعتیاد به مصرف مصنوعات غربی، برهم خوردن توازن پرداخت‌ها‌، افزایش بدهی‌های خارجی‌، سلطه‌ی قدرت‌های استعماری بر موسسات اقتصادی مانند بانک‌ها، گمرکات و بازارهای محلی و هم‌چنین تسلط آنان بر بازرگانان و اصناف.

به طور کلی با وجود وابستگی اقتصادی به قدرت‌های دوگانه استعماری در وضعیت نیمه استعماری و علارغم مساعد نبودن شرایط داخلی به خاطر انگیزه‌های خارجی‌، بازرگانی بین‌المللی رشدی شتابان یافت و در نتیجه در هم‌سازی با آن، دگرگونی در تولید کشاورزی و تولید صنعتی و مبادلات تجاری به‌دست آمد.

کشاورزان دست‌مایه‌ی اقتصاد سنتی برای ایجاد قدرت لازم برای واردات و مصنوعات غربی بودند و از طرفی بازارها و صنایع غربی به مواد خام تولید بخش کشاورزی نیاز داشتند و باید تولید مواد خام تخصصی می‌شد تا روابط استعماری توسعه یابد.

رقابت روسیه و انگلستان و وضعیت نیمه استعماری باعث شد شبکه‌ی ارتباطی به جز چند رشته‌، در حوزه‌ی نفوذ این دو قدرت احداث شود. پس رشد اقتصادی کشور به شکل رشد و توسعه‌ی ناهماهنگ و ناقص در جهت وابستگی اقتصادی و صنعتی به غرب پیش می‌رفت.

عوامل خارجی رشد سرمایه‌داری را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

1- پیدایش و استقرار وضعیت نیمه استعماری

2- وابسته‌گی اقتصاد کشور به بازارهای جهانی

3- خصوصیات اقتصادی تجار ایرانی

این عوامل به هم‌راه افزایش رشد بازرگانی خارجی در اواخر سده‌ی سیزدهم و اوایل سده‌ی چهاردهم هجری قمری، تجار خارجی را به بازارهای بکر و قابل توسعه‌ی ایران جلب کرد و تجار ایرانی را که در گذشته در بازارهای محدود محلی فعالیت داشتند به حرکت درآورد و به گسترش فعالیت واداشت.

هنگامی که تجار ایرانی  در صنایع و  تجارت به سرمایه‌گذاری پرداختند، در زمینه‌ی تجارت با تجار غربی که در ایران فعال بودند پهلو می‌زدند ولی در سرمایه‌گذاری صنعتی در برابر آنان نقش ناچیزی داشتند. «کارخانه» در این دوران تاسیس شد و تنها کارخانه‌هایی موفق بودند که به آماده‌سازی محصولات کشاورزی پرداختند مثل کارخانه‌های «پنبه پاک‌کنی»، حال آن‌که کارخانه‌هایی که با مصنوعات خارجی رقابت داشتند مانند کارخانه‌ی «ریسندگی و بافندگی» و «قند» با شکست روبه‌رو شدند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,