Saturday, 18 July 2015
21 September 2020
زخم

«مهریه، جورکش نابرابری‌های جنسیتی در ایران»

2012 February 01

افشان برزگر/ رادیو کوچه

هرچند این روزها اوضاع اقتصادی خیلی از خانواده‌ها بهم ریخته، اما گوشه لب خیلی از خانم‌ها یک لب‌خند شیطنت‌آمیزی هست و به شوخی و خنده، طلبی که از همسران‌شان دارند و هر چند وقت یک بار به رخشان می‌کشند. از قرار معلوم هم مردها احساس خطر کرده‌اند و از حرف‌ها که به صورت جدی یا شوخی در جمع دوستان یا فضای مجازی مطرح می‌کنند، می‌توان این نگرانی را به وضوح دید.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

جذابیت قیمت سکه این روزها برای خانم‌های متاهل بیش از سابق شده و با نوسان نرخ آن، ماشین‌ حساب‌ها را در دست می‌گیرند و قیمت سکه‌هایی که چند سال قبل مهرشان شده است را حساب و کتاب می‌کنند. از طرف دیگر هم مردها رنگ به رو ندارند و تا عادی شدن اوضاع و پایین آمدن قیمت سکه، به قول خودشان جلوی همسران باوفای‌شان تا کمر خم می‌شوند.

اما فلسفه مهریه چیز دیگری بود و قرار بود نشانه‌ای از صداقت و علاقه مرد به همسرش باشد. به همین خاطر از گذشته‌های دور مردان برای جلب نظر و موافقت همسر مورد نظرشان هدیه می‌دادند که بعدها اسم مهریه به خود گرفت. رسم مهریه در ایران‌باستان و حتا در آیین زرتشت نیز وجود داشته، به طوری که در زمان ازدواج سندی تنظیم و در آن، مهریه زن نوشته می‌شد که پس از ورود اسلام به ایران، این رسم دچار تغییراتی شد.

در حال حاضر نیز نرخ مهریه به طور مثال در کشوری اسلامی مانند عربستان، 14 هزار دلار است که معمولن خانواده‌ها رقمی بیش از این را به عنوان مهریه اعلام نمی‌کنند.

در کشوری مانند سوریه نیز مهریه با توافق خانواده عروس و داماد تعیین می‌شود و اغلب میزان مهریه در ازدواج‌های فامیلی کم‌تر از ازدواج با غریبه است که رقم تعیین‌شده باید خیلی زود به پدر عروس برای تهیه جهیزیه پرداخت شود.

در جمهوری آذربایجان، میانگین نرخ مهریه حدود دو هزار منات معادل چهار میلیون تومان است. این رقم در هند حدود 100 هزار تا یک میلیون و 500 هزار روپیه یا معادل چهار تا 45 میلیون تومان تعیین می‌شود.

در ترکیه مهریه به طور متوسط 35 هزار لیر یا حدود 35 میلیون تومان، در چین حدود 100 هزار یوان یا معادل 30 میلیون تومان و در عمان حدود 10 هزار ریال‌ و برابر با حدود 25 میلیون تومان است.

هم‌چنین بررسی‌های انجام‌شده در زندگی اقوام گذشته حاکی از آن است که حتا در آیین یهودیان و مسیحیت نیز رسم مهریه وجود داشته است و در حال حاضر نیز این رسم در کشورهای غیراسلامی با نامی غیر از مهریه نیز دیده می‌شود، به طوری که مردها پس از ازدواج هدیه‌ای را به نشانه صداقت و عشق به همسران‌شان می‌دهند.

سفر به 120 کشور دنیا، 10 هزار لیتر بنزین، شمش طلا به وزن عروس، حفظ ‌کردن دیوان حافظ، صعود به 10 قله برتر جهان، جمع‌آوری 50 هزار صدف دریایی، یک خرمن گل مریم، یک خروار پوست پیاز و بال مگس و شکار 10 راس آهوی وحشی از جمله مهریه‌های عجیب و غریبی هستند که در چند سال گذشته در دفاتر اسناد رسمی ازدواج کشور ایران ثبت شده‌اند.

از این موارد خاص که بگذریم، مهریه‌ها اغلب بر اساس تعداد سکه تعیین می‌شود و از آن‌جا که بعضی خانواده‌ها بر این اعتقادند که مهریه، نشانه ارزش و جای‌گاه اجتماعی دختر است، فاکتورهایی هم‌چون سطح تحصیلات، زیبایی و سطح مالی خانواده دختر را ملاک تعیین مهریه قرار می‌دهند که در این شرایط، مهریه دختر به تعداد سال تولد و حتا بیش‌تر و در برخی موارد به 124 هزار عدد یا سکه به ارتفاع قله دماوند یا هیمالیا و یا فاصله تهران تا لندن و زمین تا کره ماه نیز رسیده است.

براساس پژوهش‌های انجام‌ شده در مرکز مطالعات جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، میانگین مهریه زنان در ایران 350 تا 450 سکه است که این میانگین در 20 سال قبل حدود 150 سکه طلا بود که این آمارها نشان می‌دهد ایران از این نظر در مقایسه با دیگر کشورهای مسلمان در سطح منطقه رتبه نخست را دارد و به ‌‌رغم این‌که در سایر کشورها رقم مهریه ثابت بوده و به ندرت دستخوش تغییر می‌شود، رقم‌ها و موارد عجیب دیگری هم‌چنان به لیست مهریه دختران ایرانی افزوده می‌شود.

اگر از ظواهر امر در تعیین مهریه‌های سنگین بگذریم، کارشناسان و حقوق‌دانان به این امر اعتقاد دارند که اکثر خانواده‌هایی که اقدام به تعیین این نوع مهریه‌ها می‌کنند، هدفی جز چشم و هم‌چشمی و یا فخرفروشی دارند. هدف آن‌ها تضمین امنیت دختران‌شان در برابر قوانین ضدزن در ایران است.

نابرابری‌های جنسیتی، قانونی و حقوقی، کم‌رنگ شدن اخلاقیات در جامعه و حاکمیت فرهنگ مردسالاری در جامعه باعث شده که دختران و خانواده‌ها از مهریه‌های سنگین  به عنوان اهرم فشار برای رسیدن به حقوق قانونی و شرعی خود استفاده ‌کنند و از آن به عنوان پشتوانه استمرار معیشت زن پس از طلاق، جلوگیری از طلاق‌های بی‌مورد و خیانت، راهی برای جبران نقص ارث زن و در بسیاری از موارد گرفتن حضانت کودکان در هنگام طلاق بهره بجویند.

بنابراین نقایص قانونی در کشور باعث شده که مهریه از کارکرد اصلی خود به عنوان سمبل عشق و صداقت خارج شده و به وسیله تنبیه مردان تبدیل شود. تنبیهی که روزانه شش تا هفت مرد ایرانی را به پشت میله‌های زندان می‌اندازد، به طوری که بر اساس آخرین آمارهای رسمی اعلام شده، تعداد زندانیان مهریه از دو هزار نفر سال گذشته به 3200 نفر در سال جاری رسیده و با افزایش 50 درصدی مواجه بوده است.

مسوولان در طول سال‌های گذشته هر کاری که توانسته‌اند برای جلوگیری از زندانی شدن مردها به دلیل پرداخت مهریه بالا کرده‌اند که تاکنون هیچ یک از آن‌ها جواب نداده است. به طور مثال از سال 85 قانونی به دفاتر ثبت ازدواج ابلاغ شد که بر اساس آن، مهریه به صورت عندالاستطاعه ثبت شود که به گفته مسوولان هیچ زوجی از این قانون استقبال نکردند.

اواخر آبان ماه امسال نیز یکی از حقوق‌دانان شورای نگهبان از غیرقانونی بودن ثبت مهریه‌های نامتعارف در دفترخانه‌ها خبر داده و گفته بود که دفترخانه‌ها نباید مهریه‌هایی را که در قانون تعریف نشده، ثبت کنند. این در حالی‌ست که برای تعیین مقدار مهریه هیچ سقف و محدودیتی در قانون پیش‌بینی نشده است و حتا در ماده 1078 قانون مدنی عنوان شده که حداقل مهریه نباید آن‌قدر نازل باشد که ارزش اقتصادی نداشته باشد. هم‌چنین بر اساس ماده 10 قانون مدنی که بر اصل آزادی طرفین در قراردادها تاکید دارد، قانون نمی‌تواند زوج‌ها را به تعیین مهریه با سقف خاصی اجبار کند.

از دیگر اقدامات مسوولان برای کم‌تر زندانی شدن مردان بده‌کار این بود که از مهریه‌های نامتعارف مالیات بگیرند که این موضوع که از سوی دولت پیشنهاد شده بود، با مخالف مجلس مواجه شد، چراکه از نظر کارشناسان، مهریه درآمد محسوب نمی‌شود که بتوان از آن مالیات کسر کرد.

پیشنهاد دیگری نیز که تاکنون عملی نشده این است که هر سال رییس قوه قضاییه، نرخی را به عنوان مهریه اعلام کند که اگر مهریه زنی، بیش از نرخ اعلام شده از سوی حکومت باشد، دیگر شوهرش به دلیل نداشتن توان مالی در پرداخت مهریه به زندان نرود.

در این میان نیز اگر مردی در پروسه طلاق با فروش و انتقال دارایی‌های خود به فرد دیگری، خود را فاقد استطاعت لازم برای پرداخت مهریه معرفی کند، این وظیفه زن خواهد بود که خلاف ادعای شوهرش را اثبات کند.

این طرح‌ها و پیشنهادات در حالی مطرح می‌شود که بسیاری از حقوق‌دانان و فعالان حقوق زنان معتقدند هرچه نقش دولت در خانواده که نهادی اخلاقی و مبتنی بر روابط خصوصی افراد است، کم‌رنگ تر شود، کارکردهای آن نهاد به طور مناسب‌تری محقق می‌شود، چراکه مهریه یک موضوع عرفی است که به فرهنگ خانواده‌ها برمی‌گردد. در واقع جایی که پای قانون در حمایت از حقوق زنان می‌‌لنگد، سنت و عرف قد علم کرده و قاعده خود را برای حمایت از حقوق زنان وضع کرده است، بنابراین راه مقابله با آن، دخالت و ورود مستقیم، دستوری و بخش‌نامه‌ای دولت نیست.

هم‌چنین تصمیم‌گیران قبل از هر اظهارنظر و سیاست‌گذاری باید ابتدا به این سوال پاسخ دهند که با توجه به قوانین کشور که اکثر آن به نفع مردان نوشته شده، جای‌گزین‌های‌شان برای عواقب کاهش نرخ مهریه و جلوگیری از تضییع حقوق زنان چیست؟ هر چند که حکومت همیشه در مقابل این سوال سکوت اختیار کرده، اما پاسخ خانواده‌ها وضع مهریه به عنوان روزنه و کورسوی امیدی برای بهبود نسبی وضعیت زنان به ویژه پس از طلاق است.

یا این‌که زوج‌ها قبل از ازدواج بر سر تقسیم منصفانه دارایی‌های مشترک بعد از زندگی زناشویی، اعطای حق طلاق به زن، حق اشتغال، حق ادامه تحصیل، حق مسکن، حق سفر و حق حضانت به توافق رسیده و تمام این موارد را در عقدنامه ثبت کنند، اما اکثر دفاتر ثبت ازدواج از پذیرش آن سرباز می‌زنند.

در پایان می‌توان گفت، مهریه نه ضامن تحکیم و نه عامل فروپاشی خانواده‌هاست، اما در واقع جور نابرابری‌ها و تبعیض‌ها و خلاهای قانونی حقوق زنان را یک تنه می‌کشد، در حالی که شانه‌های نحیف مهریه بیش از این تاب تحمل این بار سنگین را ندارد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,