Saturday, 18 July 2015
30 September 2020
دایره‌ی شکسته- مقوا چیست؟

«خاطرات مقوایی»

2012 February 04

مه‌شب تاجیک/ رادیو کوچه

«مقوا» نوعی کاغذ ضخیم است که توانایی حفظ شکل بیش‌تری نسبت به کاغذ عادی دارد و از آن برای بسته‌بندی، ساختن کاردستی، لوازم مصرفی با عمر کم و هم‌چنین برای درزبندی و بسیاری کاربردهای دیگر استفاده می‌شود. کاغذ روزنامه و مقوا با این‌که کاغذ و محصولات کاغذی به سادگی قابل بازیابی هستند اما هم‌چنان بزرگ‌ترین بخش هر سطل آشغالی به خود اختصاص می‌دهند. کاغذ و مقوا حدود 40 درصد جریان زباله هر شهری هستند. با به وجود آمدن مقوا در زمان‌های قدیم بسیاری از کتاب‌ها دارای جلد شدند و از بسیاری از گزندها محفوظ ماندند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

یکی از مواد اساسی در هنر ایرانی که در بسیاری از شاخه‏های هنر به‏ویژه هنر تجلید در طی بیش از شش قرن گذشته کاربرد فراوانی داشته، مقوا است. این ماده اگرچه ساختاری کاغذی داشته و به طور معمول از خمیر کاغذ و یا چسباندن لایه‏های کاغذ تهیه می‏شود، اما به دلیل داشتن‏ خصوصیات مطلوب از نظر فیزیکی نسبت به کاغذ، مزیت‏هایی را داراست و می‏تواند دارای کیفیت‏های متفاوتی به‏عنوان تکیه‏گاه، نگاه‌دارنده و بستر برای بسیاری از هنرها باشد. این خصوصیات عبارت است از، ضخامت، مقاومت در مقابل فشار، قابلیت استحکام و سختی، پذیرش و سنخیت با مواد گوناگون مثل چرم، پارچه، کاغذ و یا چسب‏های سلولزی و پروتیینی، صاف و یک‌دست بودن، امکان قالب‌گیری، براقیت و بسیاری خصوصیات فیزیکی که مقوا را از سایر نوع کاغذ مجزا می‌کند.

در ابتدا، در شهرهای میانی و شمال هند، مردم برای نگارش از پوست‏ درخت «توز» بهره می‏گرفته‏اند. آنان اوراق نوشته شده را که‏ پراکنده بوده، با اعداد متوالی شماره گذاری می‏کرده‏اند و پس از پایان‏ یافتن کتاب، اوراق آن را در یک قطعه پارچه می‏پیچیده‏اند و درمیان‏ دو لوح که به همان اندازه کتاب برگزیده شده بود، قرار می‏داده‏اند. این نوع کتاب که بیش‌تر برای نامه‏نگاری استفاده می‏شده، «پوتی» نام‏ داشته است. مصریان برای نگاه‌داری از طومارهای پاپیروس خود که در مواردی طول‌شان حتا به پانزده‏ متر می‏رسیده، آن‌ها را دور یک چوب‏ استوانه‏ای شکل می‏پیچیده‏اند، این کار بدان دلیل بوده که دسته و جلد کردن این کاغذها میسر نبوده است‏. ولی باز هم بسیاری از این کتاب‌ها از بین می‌رفتند. به این ترتیب بود که فکر جلد کردن کتاب‌ها به میان آمد.

به تدریج نگاه‌داری و حفاظت مکتوبات و به‏ عبارتی تجلید آثار اهمیت خاصی یافت. دیری نگذشت که‏ از حدود قرن دوم میلادی در مصر به تدریج لوله‏های پاپیروس جای‏ خود را به اوراق پاپیروس و یا پوست آهو داده و کتاب‌های مقدس مستطیل‏ شکلی را شامل می‏شده که از قسمت ته به یک‌دیگر دوخته شده‏ بوده‏اند. این کتاب‌ها را برای حفاظت بیش‌تر، به وسیله جلدهایی محکم‏ که از باقی‏مانده‏های پاپیروس و یا اوراق چوبی تهیه می‏شد، می‏پوشانده‏اند. به مرور زمان و با پیش‌رفت کار دباغی پوست و به‏ وجود آمدن پارشمن، چرم نازکی روی این جلدها کشیده شده و آن‏ را با نقوش طلایی زینت دادند. آن‌چه از این جلدهای قدیمی باقی‏ مانده، نمونه‏های زیبایی از هنرهای جواهرسازی، زرگری، قلم‏زنی‏ بر روی عاج و گل‌دوزی است که پرکارترین و ماهرانه‏ترین آن‌ها از جنس چرم است.

فن‏آوری ساخت مقوا از جنس کاغذ که اولین‏بار ایرانیان پس‏ از فراگیری شیوه ساخت کاغذ توسط چینیان در جریان جنگ اطلح‏ در سمرقند، بدان دست یافتند و سپس از آن طریق، آن‌را به دیگر سرزمین‏ها و از آن‌جا به اروپا گسترش دادند، تحولی‏ شگرف در هنر تجلید کتاب به وجود آورد. زیرا از این پس ساختار داخلی و استحکامی جلدها را مقوایی که از به‏هم چسباندن لایه‏های کاغذ حاصل می‏آمد، تشکیل می‏داده و بدین ترتیب با ایجاد فوایدی چون سبک‏تر شدن جلدها، اتصال‏ راحت‏تر چرم بر مقوا، اجرای راحت‏تر تزیینات روی جلد، تهیه‏ آسان مقوا و هم‌چنین به دنبال آن آسان فراهم شدن ضخامت و اندازه مقوا و جلد، کار تجلید کتاب از تنوع کیفی و کمی بیش‌تری برخوردار و سبب تعالی و پیش‌رفت آن در قرن‌های بعد شد.

کشور ایران علارغم پیشینه‌ی بسیار درخشانی که در تاریخ مقواگری داشته‏ است، از حدود یک قرن گذشته تاکنون روند تنزلی را در ساخت مقواهای‏ مناسب جلدسازی و حتا کاربردهای دیگر طی کرده است. مقواهایی چون، کاهی، خمیر پارچه‏های ‌کهنه، خورده چوب است که به طور غالب دارای کیفیت، استحکام، یک‌نواختی، صافی و بافت بسیار ضعیف و پایینی‏ است. اغلب مقواهای جدید ماشینی تهیه‏ شده در داخل کشور، به دلیل پرداخت و بافت نامناسب، اسیدیته‌ی بالا و وجود لیگنین زیاد، برای تجلید و یا مرمت جلدهای قدیمی مناسب‏ نیستند و در اساس هنوز در خصوص ساخت مقوای مخصوص تجلید و مرمت جلدهای قدیمی در داخل کشور، تدبیری اتخاذ نشده است. این در حالی است که جلدهای کتاب‌های قدیمی باتوجه به کثرت آن‌ها، هرروز در معرض تخریب بیش‌تری قرار می‏گیرند، ولی با تاسف هنوز در داخل‏ کشور مقوای مناسب ساخت یا مرمت آن‌ها تولید نمی‏شود.

منبع:

گنجینه اسناد‌، بهار و تابستان 1381 – شماره 43 و 44

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,