Saturday, 18 July 2015
22 September 2020
پانوراما- بخش دوم

«طبقه‌بندی جامعه‌ی ایران در عصر قاجار»

2012 February 05

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

همان‌گونه که در قسمت قبل اشاره شد، در دوران قاجار واحدهای تازه‌ی اجتماعی پدید آمد و روابط نوین اجتماعی  اقتصادی شکل گرفت. «جیمز فریزر» فرستاده‌ی انگلیس به ایران می‌نویسد:

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«چهار گروه اساسی مردم ایران را که از نظر حال و روز اقتصادی و حقوقی، با یک‌دیگر به شدت تفاوت داشتند می‌توان بازشناخت: طبقه‌ی بالا شامل مردم وابسته به دربار، دست‌گاه اداری (کشوری و لشکری) دولت و ولایت‌ها که مالکیت موروثی بر زمین داشتند و یا قاجارها به آنان زمین اعطا کرده بودند، مردم شهرها شامل بازرگانان، کسبه، پیشه‌وران و نیز روحانیان، دهقانان مورد استثمار، و کوچ کنندگان.

ساخت طبقه‌ی حاکمه، به‌ویژه در دوران اولیه‌ی قاجارها، به ساختار بوروکراسی آن دوره، شکل منحصر به‌ فردی می‌داد که بیش‌تر بازتابی بود از نوع زمین‌داری رشد یافته‌ی شرقی با ویژگی استبدادی حاکمیت دولتی آن‌که تا اواسط قرن سیزدهم هجری قمری نیز هم‌چنان جان داشت که البته انحطاط آن از آغاز قرن بیستم میلادی شروع شد.»

شایان ذکر است که رسیدن قاجارها به حکومت برای روحانیت شیعه سود چندانی نداشت. قاجارها نیز تلاش نکردند تا روحانیت را به اداره‌ی دولت بکشانند و حتا با ستاندنِ برخی از اوقاف از آنان، به آن‌ها زیانِ مالی زدند. اما در زمان «فتحعلی‌شاه» و «محمد‌شاه» مواضع روحانیت محکم‌تر شد. تلاش امیرکبیر برای کاهش نفوذ روحانیت، مایه‌ی مخالفت با صدراعظم نوین و عزل او شد. امام جمعه تهران که «امیر کبیر» او را برکنار کرده بود از انگلیس تقاضای استمداد کرد.

گذشته از وضع روحانیت که نفوذ روزافزونی می‌یافتند، باید به این مسئله اشاره کرد که پایه‌ی اقتصادی شهرهای ایران، تولیدات پیش‌رفته‌ی پیشه‌وری، بازرگانی و کشاورزی بود. نقش شهرها در ایران اندک‌ اندک افزایش یافت و پدید‌‌آیی روش سرمایه‌داری به ‌سرعت آغاز شد. شهر، جوانه‌ی فرهنگ نوین شد، ایدیولوگ‌های مبارز ضدزمین‌داری و ضدسرمایه داری را پروراند و هسته‌ی اساسی نیروی محرکی را ساخت که سازمان‌ها و شکل‌های تازه‌ی حکومت از آن پدید آمد. شهر در مقابل تاخت و تاز کوچ‌نشینان به‌تر محافظت می‌شد. بودن مقامات اداری، شهر را بیش‌تر سروسامان می‌بخشید و اشراف زمین‌دار هم در شهرها می‌زیستند. مقر خان‌های بزرگ و درگاه حکم‌رانان نیز در همین‌جا بود.

شهر امکانات بیش‌تری برای دفاع داشت و جامعه‌ی دینی و اتحادهای درون محله‌ای را میسر می‌کرد. نمی‌توان نقش شهر را از نقش مراکز دینی واقع در آن جدا کرد. بازار، مرکز اقتصادی و اداره‌ی آن با داروغه بود که مهم‌ترین عنصر دیوان‌سالاری قدیم قاجار محسوب می‌شد. مقام داروغه بالا و زیردستان او گزمه‌ها بودند. گرچه همه‌ی شهرها یک‌سره در اختیار زمین‌داران کلان بود، بازرگانان از نظر شمار و نفوذ، بزرگ‌ترین گروه اجتماعی در شهرها بودند و بخش ممتاز جامعه به شمار می‌رفتند. از دیگر مسایل قابل توجه که به آن‌ها اشاره می شود، پیشه وران و به دنبال آن، مقررات بازرگانی و محاسبات بین‌المللی است که تازه در ایران رایج شده و مانع از بازرگانی بود.

از مصادیق قدرت بالای اقتصادی تجار در دوران قبل از آغاز عصر امتیازات، توان آنان در خرید مقامات دیوانی است. به این نحو که گاهی برخی از حکام برای خرید مقام، از تجار قرض می‌گرفتند و بدین وسیله، ضمن مدیون شدن به یک تاجر، مقام اداری و دولتی را تصاحب می‌کردند. این گروه از دیوان‌سالاران قاجاری خواسته یا نخواسته، دانسته یا ندانسته در گرو قدرت مالی تجار قرار می‌گرفتند و در مواقعی به‌عنوان وسیله‌ای، اهداف آنان را پیش می‌بردند. قدرت و نفوذ و جای‌گاه اقتصادی تجار در این دوره از اشاره‌ای که خانم «لمبتون» به آن کرده کاملن مشهود است:

«به تجار و بازرگانان جای‌گاه والایی داده می‌شد و افراد طبقات بالا آن‌ها را جزو اعضای پارسای جامعه تلقی می‌کردند و زندگی آنان از امنیت کامل برخوردار بود.»

با وجود این، تجار با داشتن این همه قدرت و منزلت اقتصادی، میان هم‌کاران خود  از انسجام سازمانی و آگاهی جمعی نسبت به منافع مشترک برخوردار نبودند. آنان اگرچه در دهه‌های آغازین قاجاریه، استقلال عمل به نسبت زیادی در مقابل دولت داشتند، اما عوامل جغرافیایی، رقابت‌های قومیتی، تعلقات حرفه‌ای و مذهبی، آن‌ها را از داشتن خودآگاهی جمعی نسبت به منافع مشترک دور ساخته، موجب شده بود که میان تجار شهرها، هم‌بستگی وجود نداشته باشد. آن‌ها نسبت به منافع مشترک طبقه خود علاقه‌مندی لازم نشان نداده، به نوعی دچار تضاد و تباین در بین خود بودند. در مقابل دولت، منسجم و سازمان یافته عمل نمی‌کردند که همین امر از یک‌سو موجبات پراکندگی در جلب و جذب سودشان را فراهم می‌آورد و از سوی دیگر زمینه را برای حکام مهیا می‌کرد که از توان اقتصادی تجار در مقاطع و مواقع مختلف سو‌‌‌ ‌استفاده کرده، از انگیزه‌های مالی ایشان در جهت منافع و مقاصد سیاسی خود بهره ببرند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,