Saturday, 18 July 2015
22 September 2020
گردونه مهر

«اسطوره‌های ایرانی در دوره هخامنشی»

2012 February 07

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

عمده‌ترین منبع شناخت خداشناسی ایرانی، «اوستا» یا همان سروده‌های زرتشتی است. منابع متاخر دیگر «بندهشن» و «دینکرد» است. کهن‌ترین بخش اوستا که به خود زرتشت منتسب است، «گات‌ها» است. طبق آموزه‌های زرتشت تنها یک خدا، یعنی اهورامزدا یا خدای دانا وجود دارد و همه باید از «دروغ» و «کسی که در خدمت دروغ است» دوری کنند. در راه رسیدن به این هدف، فرد توسط سه فرشته‌ی بزرگ یعنی «وهومنه» (vohumanah) یا «اندیشه‌ی نیک»، «ارتام» (Rtam) یا «فرمان درست» و «آرمایتی» (Armaiti) یا «فداکاری» حمایت می‌شود. درباره‌ی دین هخامنشیان عقاید و نظرات متفاوتی وجود دارد. سوال اصلی این است که آیا آن‌ها پیرو زرتشت بوده‌اند یا خیر. آن‌چه از کتیبه‌های شاهان هخامنشی به دست آمده این است که نزد داریوش و جانشینانش بالاترین ایزد، اهورامزدا بوده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

برخی از لوحه‌های به دست آمده از تخت جمشید درباره‌ی مخارج هدایا هستند. در این لوحه‌ها از چند ایزد، انواع متنوع هدایا و کاهنانی با عناوین عیلامی و ایرانی صحبت شده است. در نگاه نخست اسامی متفاوت ایزدان و عناوین ناشناخته، بسیار گیج کننده به نظر می‌رسد. ولی در این میان یک عنوان یعنی «لان» (Lan) بسیار به چشم می‌خورد. کلمه‌ی عیلامی «لان» در اصل به معنای «حضور الهی» در معنای مجازی به معنی «نیایش مذهبی» و یا در معنای ذاتی به معنی «قربانی» است. الواح از این‌که قربانی برای چه کسی انجام شده است، حرفی نمی‌زنند. به حتم این واژه برای همه ساکنان امپراتوری ایران شناخته شده بوده و نیازی به توضیح نداشته است. در فهرست‌های الهی، «لان» هم‌ردیف اسامی خدایان آمده است.

همان‌گونه که در بخش‌های پیشین اشاره شد، قدرت و اهمیت «اینشوشیناک» برای همه ساکنان عیلام از پایین‌ترین مردم تا شخص شاه کاملن واضح است. پس این نکته که در دوره هخامنشی «اینشوشیناک» به طور کامل ناپدید شد مسئله‌ی قابل توجهی است. البته قابل درک است که چون او به منزله‌ی نگه‌دارنده کشور علیه دشمنان خارجی موفقیتی به دست نیاورد، در این دوران از اعتبار افتاد، بابلی‌ها و در راس همه پارس‌ها بر کشور غلبه کردند و عیلامی‌ها تابع خارجی‌ها شدند. پس با سقوط پادشاهان عیلام اینشوشیناک تمام نفوذش را از دست داد.

اهورامزدا، سرور دانا، خدای غایی و نهایی (اصلی)، نیکی، خرد و دانش مطلق، آفریننده خورشید و ستارگان، روشنایی و تاریکی، انسان‌ها و حیوان‌ها و همه فعالیت‌های مادی و معنوی است.

در لوحه‌های گلی اداری تخت جمشید از «ویسای باگا» یا گروهی از خدایان که نام‌شان به معنای «همه ایزدان» است، بیش‌تر صحبت شده است. در سروده‌های هندی «ریگ ودا» این گروه ایزدان «ویشوه دیوا» نامیده شده‌اند که به همان معناست. در تعلیمات زرتشت «دیوا» به دیو‌های پلید اشاره دارد، در حالی‌که در این‌جا این ایزدان هستند که «باگا» نامیده شده‌اند. شاید خاطره‌ای از این گروه ایزدان در میان مردم باقی مانده و دوباره با نام جدید «باگا» به جای «دیوا»  ظاهر شده و مورد پرستش قرار گرفته است، و شاید وقتی داریوش در کتیبه‌اش می‌گوید: «اهورامزدا با همه ایزدان» به گروه خاصی از ایزدان اشاره دارد. گرچه در این کتیبه‌ها به برخی از تعلیمات اصلی زرتشتی مانند «امشاس‌پندان» اشاره‌ای نشده است، اما عقایدی دینی شبیه به عقاید زرتشت از آن‌ها استنباط می‌شود.

اهورامزدا، سرور دانا، خدای غایی و نهایی (اصلی)، نیکی، خرد و دانش مطلق، آفریننده خورشید و ستارگان، روشنایی و تاریکی، انسان‌ها و حیوان‌ها و همه فعالیت‌های مادی و معنوی است. او مخالف تمام بدی‌ها و رنج‌ها است. رقیب او، «انگره مینیو» (اهریمن) است، روح شر و بدی، که دایم در تلاش است تا دنیای راستی را خراب کند و به انسان‌ها و جانوران آسیب برساند. بنابراین زندگی در این دنیا، انعکاس نبردی کیهانی بین اهورامزدا و انگره مینیو است. آموزه‌های زرتشتی می‌گوید که اهورامزدا مظهر نیکی است و همه انسان‌ها باید بین خوبی و بدی گزینش کنند. انگره مینیو، دیو شر، در تاریکی شمال، سکونت‌گاه همه دیوان، می‌زید و تواناست ظاهرش را به شکل مارمولک، مار یا حیوانی دیگر تغییر دهد. با این تغییر قیافه با همه خوبی‌ها می‌جنگد و می‌‌کوشد همه را، حتا خود زرتشت را بفریبد و آن‌ها را به جهان تاریکی فریب و دروغ بکشاند. در نبرد همیشگی‌اش بر علیه خوبی که شامل آفرینش‌های اهورامزدا است، شماری از دیوان یاری‌اش می‌کنند. مهم‌ترین آن‌ها «ایشمه»، دیو خشم و غضب و «اژی دهاک»، هیولای سه سر و سه پوزه و شش چشم با تنی پر از سوسمار و عقرب هستند. بر طبق متن‌های زرتشتی، انگره مینیو در پایان جهان شکست خواهد خورد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,