Saturday, 18 July 2015
23 September 2020
زن ایرانی- تاج‌ماه آفاق‌الدوله

«زنی مترجم، در پس پرده‌های حرم‌سرا»

2012 February 08

سایه کوثری/ رادیو کوچه

«تاج‌ماه آفاق‌الدوله» را نخستین زن مترجم ایرانی می‌دانند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نخستین زنی که در ایران دست به کار ترجمه زد، تاج‌ماه آفاق‌الدوله بود که نمایش‌نامه «نادرشاه» اثر «نریمان نریمانف» را از ترکی به فارسی برگرداند و آن را منتشر کرد. تاج‌ماه در ابتدای نمایش‌نامه «نادرشاه» خود را کمینه تاج‌ماه آفاق‌الدوله همشیره «آقا اسماعیل آجودان باشی» و عیال «فتح‌اله ارفع السلطنه طالش» معرفی می‌کند.

محمد گلبن، پژوهش‌گر ادبیات که این نمایش‌نامه را از روی نسخه خطی آن تصحیح کرده است، در این باره توضیح می‌دهد: «می‌توانیم بگوییم تاج‌ماه آفاق‌الدوله نخستین زنی است که در ایران دست به کار ترجمه می‌زند.»

وی در مورد چگونگی آشنایی با این اثر هم می‌گوید: «من از کودکی عادت داشتم نسخه‌های خطی و کتاب جمع‌آوری کنم. نسخه خطی نمایش‌نامه «نادرشاه» را که خانم آفاق‌الدوله ترجمه کرده‌اند، سال‌ها پیش یکی از آشنایانم به من داد تا این‌که متن آن را خواندم و دیدم اثر بسیار جالبی است و آن را تصحیح کردم و نسخه تصحیح‌شده آن حدود سال 73 در شماره پنجم فصل‌نامه «تاتر» به کوشش خانم لاله تقیان به چاپ رسید.»

گلبن به گفته خودش کتاب‌خانه شخصی‌اش را به آستان قدس رضوی مشهد مقدس و مجلس اهدا کرده است که نسخه خطی این کتاب هم هم‌راه بقیه کتاب‌ها بوده است. نسخه میکروفیلم این کتاب هم در کتاب‌خانه مرکزی دانش‌گاه تهران نگه‌داری می‌شود.

تاج‌ماه، اهل زنجان و پدرش علی‌اکبر خان، یکی از نظامیان قاجاری بود. جدا از ترجمه نمایش‌نامه «دره نادری» یا «نادرشاه»، مجموعه دست‌نوشته‌ای از نامه‌ها و شعرهایی از تاج‌ماه به‌جا مانده است. این مجموعه با عنوان دیوان اشعار مجموعه تاج‌ماه به شماره 3552 در کتاب‌خانه مرکزی دانش‌گاه تهران نگه‌داری می‌شود. دوسوم این مجموعه شامل گزیده شعرهای شاعران دوره قاجار است و یک‌سوم دیگر آن به نامه‌ها و شمار اندکی به سروده‌های تاج‌ماه اختصاص دارد. نوشته‌های تاج‌ماه را به لحاظ موضوعی می‌توان این‌گونه رده‌بندی کرد: نامه درباره مسایل خانوادگی، نامه به دوستان، نامه‌های دیگران، انشاها و شعرها.

از «نمایش‌نامه نادر شاه» بعدها ترجمه‌های دیگری هم صورت گرفت که شاید از نظر زبان به دوره معاصر نزدیک‌تر باشد اما آن‌چه در مورد این کتاب اهمیت دارد ترجمه آن به زبان فارسی از سوی یک زن در دوره‌ای‌ست که زنان حتا سواد خواندن و نوشتن هم نداشتند و تنها ارتباط آن‌ها با جهان خارج از پس پرده‌های حرم‌سرا بوده است.

نگاهی به تاریخ ترجمه در ایران نشان می‌دهد که نخستین مترجمان از عصر قاجار برآمده‌اند. شاید نخستین مترجمان ایرانی را بتوان به دوره فتحعلی‌شاه و ولیعهد او عباس میرزا مربوط دانست.

بر خلاف آن‌چه می‌گویند که در در دوره ناصرالدین شاه و زمان امیرکبیر خیلی از شاگردان او اولین مترجمان ایران بودند، چرا که مجبور بودند خیلی از کتاب‌های تجارت، کشاورزی و علوم را از زبان فرانسه به فارسی ترجمه کنند، در واقع عباس میرزا اصلاح‌طلبی بود که پیش از امیرکبیر می‌زیست و بنیاد بسیاری از اقدامات امیرکبیر به زمان عباس میرزا و تصمیمات و اعمال او بازمی‌گردد و امیرکبیر در واقع تنها ادامه دهنده راه او بوده است.

عباس میرزا مرد اصلاح‌گری بود که عده‌ای را برای ترجمه آثار و کتاب‌ها از زبان‌های دیگر مامور کرده بود تا علم و تکنولوژی به زبان فارسی هم قابل خواندن شود.

اما ظهور نخستین مترجمان زن ایرانی به دوره‌ای بعد از عباس میرزا مربوط می‌شود. در سال 1270 در دوره احمدشاه، ترجمه از زبان رایج آن موقع که فرانسه بود، رواج داشت. پدر پروین اعتصامی مجله‌ای به نام «بهار» منتشر می‌کرد که در واقع، در این مجله اولین ترجمه‌ها از زبان فرانسه به فارسی منتشر می‌شد.

«حسن پیرنیا» ملقب به مشیرالدوله که سیاست‌مدار و حقوق‌دان و مترجم ایرانی در دوره ناصرالدین شاه قاجار بود، در اواخر دوره قاجاریه به سمت نخست‌وزیری رسید و چندی هم ریاست اداره امور خارجه ایران را برعهده داشت. او به هفت زبان زنده دنیا صحبت می‌کرد و تحصیل‌کرده کشور روسیه بود. پیرنیا از کسانی که در وزارت امور خارجه استخدام می‌شدند، درخواست می‌کرد که به مدت سه سال دوره آموزش زبان‌های مختلف را بگذرانند. کتاب «تاریخ ایران باستان» او که در سه جلد است، اولین کتاب تاریخ مهمی است که درباره ایران قبل از اسلام نوشته شده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,