Saturday, 18 July 2015
23 September 2020
پانوراما- بخش سوم

«طبقه بندی جامعه‌ی ایران در عصر قاجار»

2012 February 10

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

 چنان که ذکر شد در ساختار اقتصادی و طبقاتی اجتماع دوره قاجاریه، تجار در شمار نیرومندترین و ثروتمندترین طبقات اجتماعی جامعه بودند که در پی یک رشته تطورات سیاسی و اجتماعی به جریانی مقابل دست‌گاه حاکمه تبدیل شدند.1

از آنجا که نیازهای مالی مساجد، بازار، مکتب‌ها، مدرسه‌ها و تکایا و سایر موقوفات را بسیاری از بازاریان، بازرگانان و پیشه‌وران تامین می‌کردند، این طبقه متوسط تجاری پیوندهای محکمی با علما و وعاظ، طلاب و ملاها و حتا مجتهدان داشت. این هم‌بستگی اغلب ازطریق ازدواج تقویت می‌شد و بیشتر سادات، حجج اسلام و حتا آیت‌الله‌ها  با تجار پیوندهای فامیلی داشتند.1

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در دوره‌ی قاجار نه تنها وجوهات تجار ایران در تامین نیازهای علما نقش داشت، بلکه عمده‌ترین هزینه‌های مراجع عتبات نیز از طریق ارسال حواله‌های ایشان تامین می‌‌شد. آنان از نظر موقعیت اجتماعی دارای موقعیتی ممتاز و پای‌گاه اجتماعی کسبه و پیشه‌ورانی بودند که اصناف را تشکیل می‌دادند. این تجار از اعضای مهم دیوان‌سالاری، نظامیان و زمین‌داران و طبقات مذهبی بودند و روابط مالی درهم تنیده‌ای با سران حکومت داشتند و با فرمان‌روایان و حکام و عمال دیوانی نیز داد و ستد می‌کردند. نقطه ضعف اینان آن‌گونه که پیش‌تر اشاره شد این بود که تجار تشکیلات خاصی نداشتند. در شهرهای بزرگ ملک التجاری وجود داشت که در عمل رییس بازرگانان محل هم بود و او البته از طرف شاه برگزیده می‌شد‌ و درواقع رابط بین دربار و جماعت تجار بود.1 ( اشرف، 1359 : 26)

به رغم عقیده‌ی برخی نویسندگان که تجار را در انقلاب مشروطه موثر نمی‌دانند، قدرت مالی اقتصادی تجار موجب شده بود که این قشر در دوره‌ی اول قاجار، در هنگام ضرورت، حتا به شاه کمک کنند و با آغاز رقابت‌های تجاری قدرت‌های بزرگ و درنتیجه، گسترش آگاهی‌های تجار از موقعیت خود و ایران و جهان، مشاهده شده که پس از مخالفت‌های جدی به ازدیاد مالیات‌ها و محدودیت‌ها و تعرفه‌های گمرکی، اندک اندک درخواست‌ها و اعتراضاتی را در مقابل حکومت مطرح کردند که نشان‌گر رشد و توان نسبی این قشر اجتماعی تا پیروزی انقلاب مشروطه است. برخی تجار بزرگ، حتا دست به کارهای عمرانی و امور زیربنایی زدند، مانند تاسیس چند شرکت تجاری که درواقع اولین بار بود که در ایران اتفاق می‌افتاد.

روحانیان و علمای دینی هم در دوره قاجار دارای اهمیت ویژه‌ای بودند. مقارن تشکیل دولت قاجار، قدرت و نفوذ فقه‌های شیعه افزایش یافت و حتا می‌توان گفت علمای شیعه نسبت به دوره صفوی پیش‌رفت چشم‌گیری داشتند. اگر در دوره صفوی تحت نفوذ قدرت شاه بودند، در دوره قاجار، شاهان با علمایی مواجه بودند که از صفویه تا قاجاریه بر نفوذ و جای‌گاه اجتماعی خود افزوده بودند و از طرف دیگر، شاهان قاجار جای‌گاه صوفی و موقعیت اجتماعی مذهبی صفویان را نداشتند و بیش‌تر از آن‌ها احساس نیاز به اخذ مشروعیت از قبل علمای دینی می‌کردند.1

نهاد دینی تشیع در قرن نوزدهم میلادی در سایه‌ی امکانات تازه‌ی تمدن جدید و گسترش ارتباطات، تشکل و تمرکز بیش‌تری پیدا کرد و مرجعیت‌ها و زعامت‌های بزرگ، رساله‌‌های علمیه و تقلید از مراجع اعظم و حوزه‌‌‌های بزرگ نجف و قم پدید آمد. بر این اساس، در دوره قاجاریه، علما مورد احترام قرار گرفتند و از آن‌ها دعوت می‌شد که به پای‌تخت بیایند و شاهان و شاه‌زادگان و سران سیاست به بیت آن‌ها رفت و آمد می‌کردند و برای برنامه‌هایشان از آن‌ها فتوا می‌خواستند.

این ارتباط روحانیان با قدرت سیاسی، آنان را به دو گروه تقسیم کرد: گروهی که ارتباط نزدیک با دربار داشتند و حتا دارای مشاغل دولتی بودند و گروهی که ارتباطی با قدرت سیاسی و دولت نداشتند و دارای استقلال سیاسی و مالی بودند. در آستانه‌ی مشروطیت نیز طیف تفکر، روحانیان را به سه گروه تقسیم کرد: روحانیان دارای اندیشه و روحیه‌ی آزادی‌خواهی و ترقی‌خواهی، روحانیان دارای اعتقادات رسمی، سنتی و متعارف اسلامی و روحانیان با روحیات و افکار جدید متاثر از جریان احیا و اصلاح دینی.2

در امر قضاوت نیز اهمیت علما به وضوح مشهود است. درست است که تحول کمی و کیفی و تعمیم زعامت روحانیان عصر قاجاریه در سایه‌ی قرن‌ها تلاش فقه‌ها و مجتهدان شیعه از روزگار «شیخ صدوق» تا «وحید بهبهانی» فراهم شد، اما جهش سریع ایشان در وصول به مواضع قدرت سیاسی و گسترش پای‌گاه اجتماعی آنان به دست علمای دوره قاجار محقق شد. و در درازمدت، روحانیان به قدرتی هم‌سنگ با سلاطین تبدیل شدند تا جایی که با توجه به حمایت‌هایشان از منافع مردم می‌توانستند درمقابل شاهان بایستند و خواستار حقوق و امتیازات سیاسی باشند و یا این‌که آنان را به بازگشت از برخی تصمیمات خویش وادارند؛ به ویژه در قیام تنباکو و انقلاب مشروطه، این چهره به وضوح عیان می‌شود.1

 [1] – زرگری‏نژاد، غلامحسین، رسائل مشروطیت، تهران: کویر، 1374، ص74

2 – آبراهامیان، یرواند. «ایران بین دو انقلاب. درآمدی بر جامعه‌شناسی سیاسی ایران معاصر». ترجمه احمدگل‌محمدی. محمد ابراهیم فتاحی ولی‌لایی. تهران. نشر نی 1377، ص43

[1] – اشرف،احمد. موانع تاریخی رشد سرمایه‏داری در ایران:دورهء قاجاریه،تهران:زمینه،1359، ص26

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,