Saturday, 18 July 2015
25 September 2020
پس‌نشینی تند

«زیب‌النسا الماس گورکانی»

2012 February 11

اکبر ترشیزاد/ رادیو کوچه

درست است که دین اسلام و احکام شریعت یکی از موانع جدی بر سر راه پیش‌رفت زنان و برابری‌خواهی آنان در طول تاریخ کشورهای اسلامی بوده است اما با یک نگاه ساده می‌توان دید که تا زمانی که متولیان دین هم‌زمان وظیفه‌ی حکومت‌داری را هم بر عهده نداشته‌اند، تساهل و تسامح چشم‌گیری برای حضور زنان در اجتماع، تحصیل آنان و رسیدن‌شان به مدارج بالای علمی و ادبی وجود داشت. گرچه که نباید گمان برد میزان این آزادی‌ها در میان توده‌های مردم آن‌قدر بالا بوده است که بتوان از آن به برابری زن و مرد و یا حق برابر تحصیل و حضور در اجتماع یاد کرد و این آزادی‌های اندک بیش‌تر شامل زنان و دختران اشراف، پادشاهان و برگزیدگان می‌شد. یکی از نمونه‌های بارز چنین زنانی که با مناسب دیدن فضای رشد و بالندگی توانسته‌اند به درجات بالای علمی و ادبی دست یابند «زیب‌النسا بیگم» متخلص به «مخفی» بوده است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«زیب‌النسا» یا «زینب‌النسا» دختر «محی‌الدین اورنگ‌زیب عالم‌گیر» از پادشاهان مقتدر هندوستان و نوه‌ی «شاه‌جهان»، امپراتور «گورکانی» هند بود. مادرش «دلرس‌بیگم» تباری ایرانی داشت. پدربزرگ «زیب‌النسا» از سوی مادری، «میرزا بدیع‌الزمان صفوی» نام داشت که از شاه‌زادگان مشهد بود. نیای «میرزا بدیع‌الزمان» یکی از پسران شاه‌ «اسماعیل صفوی» بود. او در دهم شوال سال ۱۰۴۸هجری قمری برابر با سال 1637میلادی در هند به دنیا آمد و به عنوان دختر بزرگ خانواده مورد توجه و علاقه پدر قرار گرفت. آن گاه که «محی‌الدین اورنگ‌زیب» پس از «شاه جهان» به شاهنشاهی رسید، «زیب‌النسا» 21 سال داشت. پدر خیلی زود به استعداد و ظرفیت دخترش پی برده بود و از این رو مسایل سیاسی را با او درمیان می‌گذاشت و نظرش را می‌خواست. مشهور است که او در سه سالگی حافظ قرآن شد و سپس به آموختن فلسفه، نجوم و ادبیات پرداخت و زبان‌های فارسی، عربی و هندی را فراگرفت. «زیب‌النسا» هم‌چنین شهرت به سزایی در خوش‌نویسی داشت.

این شاه‌زاده خانم هندی به تشکیل مجامع ادبی علاقه فراوانی نشان می‌داد و در قصر زیبایش در «اورنگ‌آباد» میزبان شاعران و ادیبان شهر بود. اشعار آن‌ها را می‌شنید، مورد نقد قرار می‌داد و گاه شعرهای خود را می‌خواند. «زیب‌النسا» به بدیهه‌سرایی علاقه‌ی فراوانی داشت و در این زمینه طبع‌آزمایی می‌کرد. می‌گویند شبی در محفل پدرش شب شعری برپا بوده و «اورنگ‌زیب» چهار کلمه‌ی بیگانه، چشم، وطن و دل را مطرح می‌سازد و می‌گوید که هر کس بتواند این چهار کلمه را در یک بیت جمع کند، الماسی گران‌بها جایزه می‌گیرد. تمامی شاه‌زادگان و شعرا طبع خود را آزموده و ابیاتی را می‌سازند، و «زیب‌النسا» هم این بیت را می‌سراید.

بیگانه وار می‌گذری از دیار چشم        ای نور دیده حب وطن در دل تو نیست؟

و با این بیت او در مسابقه برنده می‌شود و الماس را صاحب می‌شود.

چنان‌که می‌گویند «زیب‌النسا» تا آخر عمر هیچ‌گاه ازدواج نکرده است. برخی علت آن را مناعت طبع وی دانسته‌اند. برخی دیگر نوشته‌اند که این بانوی بزرگ، برای همسری خود کسی را لایق نمی‌دید. شاید این نظر به واقعیت نزدیک‌تر باشد، چرا که «مخفی»، زنی عاقل، فرزانه و هنرمند بود، در حالی که خواستگارانش همه از مردم دنیاطلب و اهل سیاست و دغل‌باز بودند. او طبق معمول زمان خود باید با کسی ازدواج می‌کرد که با رسوم سلاطین هند مطابق باشد و چنان شخصی جز یکی از شاه‌زادگان کس دیگری نمی‌توانست باشد، افرادی که از دانش و هنر تهی بودند و هرگز نمی‌توانستند علایق «زیب‌النسا» را درک کنند. از طرف دیگر، چنان‌چه به همسری شخص دیگری، خارج از خاندان سلاطین رضایت می‌داد، پدرش نمی‌پذیرفت. پس چاره‌ای نبود جز آن‌که مجرد بماند. البته روایتی تاریخی هم هست که می‌گوید بین او و «عاقل‌خان» که در جایی از او به عنوان غلام دربار و در جایی دیگر به عنوان استاندار «لاهور» نام برده شده معاشقه‌ای برقرار بوده و آن دو در فرصت‌هایی که پیش می‌آمده خلوت می‌کردند و دیوانه‌وار هم‌دیگر را دوست داشته‌اند .

«زیب‌النسا» سرودن شعر را از چهارده سالگی آغاز کرده بود. سبک شعر او سبک هندی است. در کتاب «ملکه‌های تیموری» آمده است که «زیب‌النسا» شاگردان زیادی را در علم و فرهنگ و غزل‌سرایی تربیت و به کمال رسانیده است، از جمله دختر «ابولمعانی بیدل» که به توصیه‌ی پدرش برای تحصیل به نزد «زیب‌النسا» فرستاده شده بود. «زیب‌النسا بیگم» یک دیوان شعر، کتابی در تصوف به نام «مونس‌الارواح»، تفسیری به اسم «زیب‌التفسیر» و هم‌چنین اثری ادبی به نام «زیب‌المنشات» تالیف کرده است. او در سن 65 سالگی‏ درگذشت و در «شاه ‌جهان‌آباد» دهلی به خاک سپرده شد.

 منبع‌ها:

کتاب ماثر‌الامرا

کتاب‌الذریعه، ج24

پژوهش‌نامه ادب غنایی 1386 شماره 9

نهضت زنان در جهان اسلام

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , 

۱ Comment

  1. 1

    wh0cd3692600 buy motilium motilium Levaquin Over Counter Buy Elocon Online online valtrex