Saturday, 18 July 2015
22 September 2020
دایره‌ی شکسته

«اندام‌‌های عقل عملی»

2012 February 14

مه‌شب تاجیک/ رادیو کوچه

 کار خوب کدام است؟ کار بد کدام؟ حق چیست و حقیقت را نزد چه کس و یا چه کسانی می‌‌توان یافت؟

شاید قدمت این پرسش‌‌ها به اندازه‌ی درازای تاریخ تمدن بشر باشد، به سن و سال بشریتی که اهمیت اخلاق را وارد روزمرگی‌های خود کرد و قضاوت در تمامی گوشه‌‌ها و کناره‌‌های زیست او ریشه دوانید. اکنون در این زمان که بشر متمدن، بی‌‌شمار پیامبر و تعداد زیادی مکتب اندیشگانی و فیلسوف و اندیش‌مند را پشت سر گذاشته است و از همه مهم‌‌تر و اضافه بر این‌‌ها، حجم عظیمی از تجربه و خرد اجتماعی را در چنته دارد، پاسخ به چیستی و موقعیت خوبی و بدی کار ساده‌‌تری باشد و امید به رسیدن به پاسخ، پررنگ‌‌تر.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

ولی واقعیت چیز دیگری است، اگر ماهیت خیر و شر، بسته‌‌ای فرمایشی و سنگ شده و باثبات بود، شاید می‌‌توانستیم به آسانی، تعاریف را ارایه بدهیم ولی واقعیت این است که هر تعریف در حوزه‌‌ی علوم معرفتی، به بی‌‌شمار مولفه بازگشت می‌‌کند که اگر بخواهیم هم‌‌ همه‌‌ی آن‌‌ها را برای بازنمود تعریف مورد نظر لحاظ کنیم، بیش از فهم موضوع به پیچیده‌‌تر شدن آن یاری رسانده‌‌ایم.

با این وجود در مورد سنجه‌‌های اخلاقی و تربیتی، قضیه متفاوت‌‌تر هم هست، تعریف ما از خوبی و بدی در هر فرد و هر موقعیت می‌‌تواند تفاوت پیدا کند اگرچه گروهی از ادیان و اندیشه‌‌ها و همین طور افراد به این مقوله اعتقادی ندارند ولی واقعیت چیز دیگری است. دسته‌‌ای از کیفیات رفتاری نسبت به بقیه‌ی آن‌‌ها از ثبات بیش‌تری در تعریف برخوردارند، ما گروهی از کیفیت‌‌های رفتاری را قهرن و همواره در میزان‌‌های کم و یا زیاد و در موقعیت‌‌های متفاوت خوب و یا بد می‌‌دانیم و این‌‌ها به موقعیت‌‌های صفر و یکی مرسوم هستند ولی میان این صفر و یک، طیفی خاکستری وجود دارد از کسرهای رفتاری مقید به زمان و مکان و هر آن‌چه در آن حال بر آن رفتار موثر خواهد بود.

سوال این‌جا است که در هر موقعیتی سنجه‌‌ی رفتاری در دست چه کسی است تا بتواند کیفیت یک عمل را در جای‌گاه اخلاقی ارزیابی کند؟ آیا فردی که خود در درون یک ماجرا و متاثر از آن نوع رفتار دست به عمل می‌‌زند، می‌‌تواند گزینه‌‌ی خوبی برای قضاوت در این‌‌باره باشد؟ به‌تر است سوال را به گونه‌‌ای دیگر بپرسیم، آیا هر عمل انسانی احتیاج به ارزیابی کیفی از سوی افراد دیگر اجتماع در حیطه‌ی دست‌رسی به عمل دارد؟

شاید با پذیرش این پیش فرض که خوب و بد و درست و نادرست مگر در مواردی، وابسته به موقعیت عمل‌کردی خود هستند، بتوان رفتار انسانی را از حیطه‌‌ی استیلای شریعت و توسل به قضاوت آسمانی، به جای‌گاه گفتمانی زمینی و تسلط حقوق شهروندی و انسانی بر رفتار کشاند. در این جای‌گاه است که به جای این‌که رفتار قضاوت شود، به چیدمان گفتمانی و تقابل کنش و واکنشی پای می‌‌گذارد و این، موجب می‌‌شود تا کیفیت ارزیابی هر رفتار از شکل مطلق خیر و شر به حیطه‌‌ی کارآمدتری انتقال یابد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,