Saturday, 18 July 2015
18 September 2020
پانوراما- بخش دوم

«اصلاحات سیاسی در عصر ناصری»

2012 February 19

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

مرگ «امیر کبیر» ( 1231هجری شمسی / 1268قمری ) فرصت‌ها را برای «ناصرالدین شاه» فراهم آورد که برای جبران کسری بودجه‌اش به امتیازات خارجی روی آورد، از حجم و اهمبت منابع مالی داخلی کاسته شد و به جای آن نیاز حکومت به وام‌ها و قرض‌های خارجی روز به روز فزونی یافت. به گونه‌ای که بازار و تجار کم‌کم از دیدگاه حاکمیت به حاشیه رانده، سال به سال بر  وخامت خزانه و بودجه عمومی کشور افزوده شد. چرخ کم توان صنعت ایران نه یارای رقابت با فنون رو به پیش‌رفت جهانی را داشت و نه گرهی از کار دولت را می‌توانست بگشاید. به همین سبب روز به روز لاغر و بی‌رمق‌تر می‌شد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در چنین وضعیت اسف‌باری، دولت‌های انگلیس و روس، که به دنبال جای پای محکمی در اقتصاد و سیاست ایران می‌گشتند رو به خاک ایران گذاشتند و زمام‌داران ناصری را با دادن امتیازاتی فریب دادند که شیوه‌ها و رنگ‌های گوناگون را به عناوین مختلف به آنان تحمیل می‌کرد. و چون حکومت برای جبران کسری بودجه ساده‌ترین راه را دریافت وام از آن‌ها می‌دید سال به سال بر تعداد این امتیازات با شکل‌های متنوع افزود. به‌طوری که در طول سلطنت «ناصرالدین شاه» در مجموع 83 فقره امتیاز و عهدنامه خارجی در ایران به امضا رسید.

از جمله امتیازات مهم و به‌نام دوره ناصری، امتیازی است که «بارون ژولیوس دو  رویتر» در 1872میلادی / 1289هجری قمری، موفق شد از دولت ایران بگیرد. این امتیاز چنان شوکی را، حتی در اروپا، به راه انداخت که «کرزن» آن را کامل‌ترین و عجیب‌ترین تسلیم و واگذاری تمامی منابع صنعتی یک کشور به دست بیگانه‌گان دانسته است. به موجب این امتیاز «رویتر» همه منابع اقتصادی ایران را در آن دوران در اختیار گرفت. امتیاز او اگر چه به سبب مخالفت شدید افکار عمومی ملغا اعلام شد اما زیان و غرامت و هزینه‌ای که بر دولت وقت ایران تحمیل ساخت به مراتب کم‌تر از یک امتیاز جداگانه‌ی دیگر نبود. در سوی دیگر روس‌ها هم به سبب نزدیکی جغرافیایی و فرهنگی وارد بازار اقتصادی ایران شدند و به طرق مختلف منافع ملی را به سود خود به تاراج بردند. از جمله این امتیازات واگذاری حمل و نقل کالاهای تجاری به مدت 75سال در ازای پرداخت سالانه 300 تومان، انعقاد قرارداد گمرکی بین ایران و روس در 1901میلادی / 1318هجری قمری بود که این قرارداد را دولت ایران در مقابل دریافت وامی به طرف روسی واگذاشت که به موجب آن عوارض پنج درصدی گمرک روسیه در ایران به یک‌و‌نیم درصد کاهش یافت و نیز امتیاز استفاده از درخت‌های زیتون ، استفاده از چوب شمشاد و استفاده از چوب درخت جنگل‌ها می‌توان اشاره کرد.

در مورد اصلاحات سیاسی، با سقوط «امیرکبیر»، یک دوره‌ی طولانی تا روی کار آمدن «میرزا حسین خان سپهسالار»، پرونده‌ی اصلاحات تقریبن بسته شد.  با این‌که ناصرالدین‌شاه در تمامی مدت سلطنت ذره‌ای از خودمختاری حکومت و استبداد خویش کم نکرد، در دوره‌ی او تاسیسات جدیدی بنا نهاده شد که تا آن زمان سابقه نداشت. تشکیل شورای دولت (دارالشورای کبری که مرکب از صدراعظم و 9 وزیر بود)، مجلس« مصلحت خانه» و تشکیل نخستین جمعیت سیاسی جدید به نام «مجمع فراموش‌خانه» از آن جمله‌‌اند که اصلاح‌طلبانی چون «میرزا ملکم خان» به طرح آرا و نظرات خود در آن پرداختند. این مجمع از مجامع فراماسونری اروپا الگوبرداری شده بود. «میرزا ملکم‌خان» در سال 1275 هجری قمری اولین رساله‌ی خود را درباره‌ی اصلاحات سیاسی و اداری تحت عنوان «کتابچه‌ی غیبی یا دفتر تنظیمات» تقدیم شاه کرد. گویا مرام فراموش‌خانه، ترویج و تبلیغ اصول آزادی و انتقاد از استبداد و آشناکردن روشن‌فکران با پیش‌رفت مغرب زمین بوده است.

در محرم سال 1275 هجری قمری شش وزارت‌خانه تشکیل شد که عبارت بودند از: وزارت داخله، خارجه، جنگ، مالیه، عدلیه و وظایف و اوقاف. پس از مدت کوتاهی دو وزارت‌خانه‌ی دیگر، وزارت علوم و وزارت تجارت و صنایع نیز به آن‌ها افزوده شدند.

جوهر نظام تازه‌ی دولت این بود که اداره‌ی حکومت از دست‌گاه متشکل صدارت به هیت متشکل از وزیران شش‌گانه منتقل شود. مجموع این وزارت‌خانه‌ها شورای دولت را به‌ وجود می‌آوردند و به دستور ناصرالدین شاه، «میرزاجعفرخان مشیرالدوله» به ریاست این شورا گمارده شد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , ,