Saturday, 18 July 2015
26 September 2020
گردونه مهر- بخش دوم

«اسطوره آفرینش در ایران باستان»

2012 February 21

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

آن‌گونه که بیان شد، «اهریمن» در نخستین نبرد با «اهورامزدا» سه هزار سال مدهوش بود. پس اهورامزدا، آفرینش مینوی هستی را صورت مادی بخشید و از گوهر بنیادین خود که روشنی بود، «آخشیجان» را آفرید و به ترتیب، آتش، باد، آب و خاک یکی را از دیگری زایاند. آن‌گاه نخستین چیزی که دیدنی بود آمد، یعنی قطره‏ای مایع، مانند دانه اشکی زلال و بزرگ به پهنای همه آب‏های جهان. از این اشک، آسمان آفریده شد که نخستین آفریده از آفریده‏های شش‏گانه است. به عبارتی ترکیب آب و خاک همان‌گونه که در بیش‌تر اساطیر در سرشته شدن نخستین انسان دخیل بود، در این‌جا تار و پود سرشتن آسمان شد. اما چرا آسمان سرشته شد؟ زیرا آسمان باید از آفریده‏های مادین اهورامزدا در برابر یورش و تازش اهریمن پاس‌بانی می‏کرد، پس جنس آسمان را (همان گونه که در نام کهن آن، «اسمن» نهفته است) از سنگ کرد که ماده‏ای این ‏جهانی است. آن‌گاه پیرامون آن بارویی سخت‏تر از آن ساخت که مانند کمربندی دور آن را گرفته بود. اما جنس این کمربند فرازمینی بود و در حقیقت همان آگاهی پرهیزکاران شمرده می‏شد. در این‌جا آسمان به مثابه یک شخصیت مادی در اندیشه ایرانی اندک‏اندک ساخته و پرداخته می‏شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نخست جنس آن را از سنگ دانستند و بعد ترکیبی از سنگ و فلز گداخته که صفتی اوستایی برای گوهر آسمان است. شاید دلیل آن انعکاس نور خورشید و ماه در آسمان باشد که البته آن‌ها سالار اختران سپهر نیز بوده‏اند. آن‌گاه جسم آسمان را به نظر آوردند و آن را به شکل تخم مرغ دانستند. به یاد بیاوریم که این تخم مرغ تمام جهان را در خود نگاه می‏داشت. مانند تخم مرغان در طبیعت که بزرگ‏ترین نمونه سلول زنده را در خود جای می‏دهند و محافظت می‏کنند. در عالم خیال نیز، انسان را در نبردهای کیهانی بسیاری در آینده‏های دور دیده‏ایم که در اشکال تخم مرغی ایمن بوده‏ است، نبردی ازلی در برابر یورش‏های اهریمنی.

به هر روی آسمان که بعدها «سپهر»، «فلک» و چند نام دیگر نیز گرفت، در چهل و پنج روز نخست سال آفرینش، آفریده شد و در جشن‏های شش‏گانه آفرینش، نخستین جشن به یادبود آفرینش او در بهار و فاصله میان 10 تا 15 اردی‌بهشت‏ ماه است.

 این‌چنین آسمان به عنوان یک شخصیت قابل ترسیم جلوه‏گر شد. شخصیتی که سخن می‏گوید، مانند بشر جنسیت دارد و می‏جنگد و انجام وظیفه می‏کند. این شخصیت که جوهر مینوی آسمان نیز هست، یک ایزد در هیت مردی است که کمربندی که همان کمربند مقدس بلوغ زرتشتی است به کمر دارد که همانا سپر سنگی آسمان باشد. این کمربند همان پوشش زرهین ایزد آسمان نیز به شمار می‏رود. ایزد آسمان وظیفه دارد که در نبرد با اهریمن، دیوان را زندانی کند و گاه نیز پرهیزکاران هم‌چون سواران و نیز نیزه‏داران بیرون آسمان ایستاده‏اند تا به او یاری رسانند.

این مرد (ایزد آسمان) صاحب دختر یا همسری است که «آرمتی» (Armati) (به معنای «مادر زمین») نام دارد. در تعبیرات کهن‏تر او را دختر خود هورمزد دانسته‏اند. بدین ترتیب کمربند بلوغ پسرانه، زره سنگین و صاحب دختر یا همسری بودن که مادر زمین است، نشانه‏های نرینه‏بودن آسمان و «آرمتی» به عنوان مادر زمین، دختر یا همسر آسمان و یا دختر هورمزد بودن، نشانه‏ای بر مادینه ‏بودن زمین است. از سوی دیگر ایزد آسمان گونه‌های دیگری به اعتبار تقویم آفرینش، قبل و بعد از خود دارد. هورمزد در مکاشفات پیامبرانه زرتشت‌، خود را به هیت کسی نشان داد که به اندازه‌ی آسمان بود، سر به برترین آسمان داشت و پا به آسمان فرودین و دست به هر دو سوی آسمان برداشت و آسمان را چون پوششی درپوشید. پس از او، «کیومرث» که نخستین انسان است مانند آسمان پهنا و درازایی برابر داشت. گاه در ادبیات پهلوی تعابیری نیز دیده شده است که در آن، آسمان را هم‌چون پرنده‏ای فرض کرده است که تخم خود یعنی زمین را زیر بال گرفته و مینوی آسمان چون جنگ‌جوی دلیری که زرهی پولادین دارد، گیتی را در برابر اهریمن نگاه‌بانی می‏کند. به هر روی در این تشبیه نیز با جانورانی مادی روبه‏رو هستیم که مفاهیم انتزاعی را بیان می‏کنند. اندیشه خیر و شر و نبرد با اهریمن و حفاظت روشنایی از تاریکی، نه‌تنها انگیزه آفرینش آسمان بلکه در مراتب دیگری نیز شکل‏دهنده آن و نیز حواشی آن بوده است.

اما خود آسمان نیز دارای طبقاتی بوده است. در بخش‌بندی قدیمی‌تر چهار طبقه وجود داشته است، نخست سپهر اختران، دوم ماه‌پایه، سوم خورشیدپایه و چهارم بهشت. اما نفوذ تقدس عدد «هفت» و تفوق آن به تقدس عدد «چهار» و نیز فراگیرشدن نجوم بابلی، پایه‏های آسمان را به هفت رسانید که به ترتیب این‏ها بودند. نخست ابرپایه، دوم سپهر اختران، سوم سپهر ستارگان نیامیزنده (این سپهر مانند یک ابر نارسانا در برابر امواج اهریمنی و نفوذ آن به روشنان مقاومت و مقابله می‏کرد)، چهارم ماه پایه، پنجم خورشید پایه، ششم گاه امشاس‌پندان و هفتم روشنی بی‌کران.

به هر روی آسمان که بعدها «سپهر»، «فلک» و چند نام دیگر نیز گرفت، در چهل و پنج روز نخست سال آفرینش، آفریده شد و در جشن‏های شش‏گانه آفرینش، نخستین جشن به یادبود آفرینش او در بهار و فاصله میان 10 تا 15 اردی‌بهشت‏ ماه است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,