Saturday, 18 July 2015
29 September 2020
زن ایرانی

«زنان قدرت‌مند در عصر مغول»

2012 February 28

سایه کوثری/ رادیو کوچه

دوران حکومت مغول‌ها در ایران یادآور روزگار تلخی‌ست. روزگاری که با جنگ و خون‌ریزی آغاز شد و چند دهه به طول انجامید. اما همین قوم پس از جلوس بر تخت حکم‌رانی در ایران تحت تاثیر فرهنگ ایرانی قرار گرفته و تغییرات بسیاری یافتند. یکی از این تاثیرات برخورد با زنان بود که در عصر مغول نقش فعالی در جامعه یافتند، آن‌چنان که خود بر مسند حکومت نشستند و بر مردان حکم‌رانی کردند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«توراکیتا خاتون» و «فاطمه خانم خراسانی» از جمله این زنان بودند که به طور هم‌زمان در دوران مغول نقشی تاثیرگذار در حکومت یافتند.

بنا به رسم مغول هنگام مرگ خاقان تا جلوس خان بعدی خاتونی که مادر فرزندان بزرگ‌تر بود به طور معمول حداقل یک سال و گاهی چند سال به عنوان نایب‌السلطنه در مسند حکومت می‌نشست و متصدی ضبط اموال و اداره امور امپراطوری مغول می‌شد تا شورای شاه‌زادگان مغول یا غوریل تای  تشکیل شود.

توراکینا خاتون، دومین همسر «اوکتای قاآن»، پسر و جانشین «تموچین»، امپراطور مغولان بود. اکتای همسران دیگری نیز داشت ولی توراکینا خاتون زنی مدیر‌، سیاست‌مدار‌، باهوش و عاقل بود‌، اگرچه از زیبایی بهره‌ای نداشت .

در زمان چنگیزخان در نبردی که بین این امپراطور و اقوام اویرات در گرفت، توراکینا به اسارت خان مغول در آمد و سپس به خواست او به پسر سومش اوکتای بخشیده شد

در زمان چنگیزخان در نبردی که بین این امپراطور و اقوام اویرات در گرفت، توراکینا به اسارت خان مغول در آمد و سپس به خواست او به پسر سومش اوکتای بخشیده شد. این بانوی باتدبیر چون به رسم مغول پس از مرگ شوهر به فرمان‌روایی رسید مدت چهار سال اداره امپراطوری مغول را عهده‌دار شد.

یکی از بانوانی که با تدبیر و فراست خاصی به دربار توراکینا خاتون راه یافت و نزد او نفوذ فراوانی به دست آورد و محرم اسرار اندرونش شد، فاطمه خانم خراسانی نام دارد. به هنگام فتح طوس توسط مغولان از جمله اسرایی که به قراقوروم فرستادند فاطمه خانم بود که شخصیتی پر جاذبه داشت.

فاطمه خانم خیلی زود توانست در زندگی جدید به فعالیت‌های تجاری مشغول شود و بعد از مدتی کوتاه با لیاقت ذاتی و هوشیاری فوق‌العاده به دربار مغول وارد شد و در اردوی توراکینا خاتون رفت‌ و آمد می‌کرد. وقتی این زن قدرت را به دست گرفت، فاطمه خاتون موفق شد شایستگی و کاردانی خود را به‌تر از گذشته بنمایاند. تا جایی که بزرگان مسلمان، به ویژه شیعیان خراسان، در امور مهم از او کمک و مساعدت می‌خواستند. فاطمه خانم که دیگر مشاور توراکیناخاتون بود کوشید به مسلمانان و به خصوص سادات و علویان اقتدار داده و از قدرت مغول‌ها در دست‌گاه حکومتی بکاهد. با کمک او گروه زیادی از ایرانیان و به خصوص خراسانی‌ها در راس کارهای مهم قرار گرفتند.

توراکینا خاتون در زمان تصدی مقام نیابت سلطنت با برنامه‌های فاطمه خاتون دست به تصفیه‌ای بزرگ و اساسی در امور حکومتی زد و بزرگ‌ترین شخصیت‌های دوران فرمان‌روایی همسر خود را از کار برکنار کرد و افراد جدیدی به جای آنان گماشت که کاملن حامی ایرانیان بودند. یکی از این افراد چینقای وزیر اوکتای بود. توراکینا خاتون به تحریک فاطمه او را معزول و فرمان قتلش را صادر کرد ولی او گریخت و به نزد یکی از فرزندان اوکتای یعنی کوتان پناهنده شد.

پس از آن به پیشنهاد فاطمه خاتون وزارت به جای وی به یک فرد ایرانی که «عبدالرحمن» نام داشت تفویض شد. عبدالرحمن قول داد درآمد مالیاتی چین شمالی را دو برابرکند. حتا حکومت چین شمالی را به او واگذار کردند. در مناطق اشغالی ایران، حکام دست نشانده اوکتای عوض شدند و جای خود را به طرف‌داران فاطمه خاتون دادند. اوضاع به حدی رسید که این خاتون در سال 641 هجری، نایب‌السلطنه را به خراسان انتقال داد. توراکینا خاتون مدتی در ایران ماند و دست به تغییراتی زد و به ویژه دسته‌ای جدید را که غالبن ایرانی بودند تا مغولی، روی کار آورد. به این ترتیب تحولی شگرف در امور کشورداری مغولان پدید آمد.

توراکینا خاتون در طی چهار سال حکومت، اوقات خود را صرف این موضوع می‌کرد که خرده‌گیران و دشمنان را از میان ببرد و گروه‌هایی را روی کار آورد که علاقه‌مند به فرمان‌روایی فرزندش گیوک باشند. از این رو تسلیم افکار و برنامه‌های فاطمه خاتون خراسانی شد و حتا به اعدام برخی، از جمله استان‌دار ایران شرقی که از مغول‌ها بود، اقدام کرد.

توراکینا خاتون نمونه‌ای است از زن‌های مغول که در عرصه  اجتماع‌، دین‌، سیاست و اقتصاد با دیگر زنان نقشی همگون داشت. دوران مغول را می‌توان تا حدودی عصر برابری زن و مرد خواند‌. زنان هم‌گام با مردان کار می‌کردند، رییس قبیله می‌شدند، تیراندازی بلد بودند و سواد داشتند و هیچ از مردان کم نداشتند. مغول‌ها در ایران آموختند که از داشتن دختر خوشنود باشند و بین دختر و پسر تفاوت قائل نشوند.

خاتون‌ها در کار اداره سرزمین با شوهران خود شریک بودند و در موقع لزوم به جای سلطان به طور مستقل به اداره امور می‌پرداختند. این‌که توراکینا خاتون با قدرت توانست سرزمین وسیع مغول را اداره کند به این دلیل بود که این زن به صورت عادی و مستمر و نهادینه و نه اتفاقی استثنایی و نمادین‌، در شوراها شرکت می‌کرد و در امر انتخاب سلطان و مسئله جانشینی، انتخاب وزیر شرکت در جنگ‌ها‌، مجازات گناه‌کاران و به خصوص پذیرش سفرای کشورهای دیگر و رایزنی با مقامات سرزمین‌های دیگر و عزل و نسب بزرگان و حکام نقشی مستقیم داشت. توراکینا هم‌چنین تاثیراتی بر مسلمانان و ایرانیان به جای گذاشت.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , 

۱ Comment


  1. نوه چنگیز
    1

    باسلام، در تاریخ ایران همیشه از حمله مغول به زشتی یاد شده، اما هیچ وقت به مسین آن، ایرادی گرفته نشده، که شاید خوارزمشاهیان گناهکار از لشکر مغول بوده اند، تاریخ ایران پر است از جنایتکاران، ابومسلم خراسانی، انوشیروان …عادل، نادر شاه افشار و قتل عام عمومی او در دهلی نو، شاه عباس صفوی که تمام پدر مادر برادر خواهر. …را کشت، اما همیشه یادتان باشد، اگر سپاه مغول نبود، هلاکو خان مغول، ای آنی هنوز نوکر خللی بنی عباس بود، این هلاکو بود که خلیفه بنی عباس را سرنگونکرد، ایرانیان تصور میکردم با کشته شدن خلیفه، بلا از آسمان نازل میشود