Saturday, 18 July 2015
26 September 2020
پانوراما

«ریشه‌های انقلاب مشروطه»

2012 March 02

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

 ضعف و زوال دولت مرکزی قاجار و بحران عمیق اجتماعی و وابسته‌گی و شکست تلاش‌های اصلاح‌طلبانه از درون دست‌گاه دولتی و اجرایی، زمینه را برای حرکت اصلاحی از طرف اقشار و گروه‌های ناراضی اجتماعی از علما و روشن‌فکران و تجار و دهقانان فراهم ساخت. شکاف میان جامعه و دولت با شکاف روز افزون میان دین(علما) و دولت هم‌راه شده بود و علما به عنوان تنها قشر مستقل از دولت، رهبری اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی-سیاسی را در دست گرفتند، به ویژه آن‌که با پیروزی «اصولیون» بر «اخباریون» نهاد مرجعیت شیعه در عراق مستقر و موقعیت علما و مجتهدین در ایران تقویت شده بود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

 تحرک اولیه علما به خاطر واگذاری امتیازات به بیگانه‌گان و خطر سلطه خارجی بر ایران بود که قبل از امتیاز «رژی» در امتیاز «رویتر» و امتیاز انحصاری تاسیس لاتاری نمود یافته و منجر به لغو آن امتیازات شده بود. اما در قضیه قرارداد رژی با کمپانی انگلیسی در سال 1890 میلادی (1307 هجری قمری)، معیشت و منافع اقشار مختلف مردم اعم از تولید کننده، تاجر و مصرف کننده توتون و تنباکو با انحصار آن به دست انگلیسی‌ها به طور مستقیم در معرض خطر قرار می‌گرفت و اعتراضات این اقشار طبق روال معمول به ویژه از طریق علما به دولت منعکس شده بود ولی فساد و رشوه‌خواری درباریان و صدر اعظم «امین السلطان» و شخص شاه مانع از توجه به این اعتراضات می‌شد، تا این‌که علما به مرجع عام شیعه «میرزا حسن شیرازی» در عراق متوسل شدند و او که در جریان اوضاع ایران از جمله از طریق نامه «سید جمال» به وی قرار گرفته بود، پس از آن‌که از نامه‌های خود به شاه و صدر اعظم نتیجه‌ای نگرفت، فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکو را صادر کرد و سرتا‌سر ایران و همه اقشار مردم، حتا اقلیت‌های دینی، را یک‌پارچه به قیام عمومی کشاند.

جنبش تنباکو مقدمه انقلاب مشروطیت شد و تاکتیک سید جمال مبنی بر پیوند علما و روشن‌فکران و نیز بین آن‌ها و تجار رو به گسترش نهاد و اقشار مختلف مردم با خودباوری بیشتری در صدد مبارزه با استبداد و خودکامگی و محدود کردن قدرت مطلقه شاه و برقراری حکومت قانون و دولت مسوول و مشروط و پاسخ‌گوی مردم برآمدند. ترور «ناصر الدین شاه» به دست «میرزا رضای کرمانی» از مریدان سید جمال در سال 1896 میلادی/1313 هجری قمری نطقه عطفی در این روند و رویارویی‌ها بود.

اما هدف اصلی در این قیام، لغو امتیازات واگذار شده به بیگانه‌گان بود، یعنی مبارزه با استعمار، و پیش‌نهاد «سید جمال» مبنی بر مبارزه هم‌زمان با استبداد، به عنوان پای‌گاه داخلی استعمار، مورد توجه علما و مراجع سنتی قرار نگرفته بود. اگرچه این حرکت به طور ضمنی سلطنت استبدادی و خود کامه ناصر الدین شاه را نیز به خطر انداخته بود و به همین دلیل مجبور شدند امتیاز را لغو و جنبش را متوقف کنند. در سال‌های پس از جنبش تنباکو، بنا به روایت «یرواند آبراهامیان»، ناصر الدین شاه به سرکوب سیاسی بیش‌تر روی آورد و نوآوری‌های خطرناک را کنار گذاشت و به توسعه دارالفنون خاتمه داد، تاسیس مدارس جدید را ممنوع ساخت، و هنگامی که جماعت متعصب مذهبی مدرسه جدیدی را در تبریز به آتش کشیدند، چشم بر هم نهاد. روزنامه‌های «اختر» و «قانون» را غیر قانونی اعلام کرد، از ورود انتشارات مربوط به دنیای خارج ممانعت کرد، اعزام محصل به خارج را محدود ساخت و مسافرت مردم از جمله خویشان خود را به اروپا ممنوع کرد…

با این حال جنبش تنباکو مقدمه انقلاب مشروطیت شد و تاکتیک سید جمال مبنی بر پیوند علما و روشن‌فکران و نیز بین آن‌ها و تجار رو به گسترش نهاد و اقشار مختلف مردم با خودباوری بیشتری در صدد مبارزه با استبداد و خودکامگی و محدود کردن قدرت مطلقه شاه و برقراری حکومت قانون و دولت مسوول و مشروط و پاسخ‌گوی مردم برآمدند. ترور «ناصر الدین شاه» به دست «میرزا رضای کرمانی» از مریدان سید جمال در سال 1896 میلادی/1313 هجری قمری نطقه عطفی در این روند و رویارویی‌ها بود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , ,