Saturday, 18 July 2015
30 September 2020
پانوراما- بخش دوم

«ریشه‌های انقلاب مشروطه»

2012 March 04

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

انقلاب مشروطه با هم‌خوانی و ایتلاف میان اصلاح‌طلبان لیبرال، رهبران روحانی، بازرگانان، پیشه‌وران، محصلین، کارگران و اعضای رادیکال انجمن‌های سری که خواهان تدوین قانون اساسی و ایجاد عدالت‌خانه بودند، امکان‌پذیر شد. در واقع ایتلاف میان این  نیروها و شخصیت‌ها، علارغم دشمنی دیرینه میان اصلاح‌طلبان مذهبی و غیرمذهبی از یک سو و رهبران سنت‌گرای روحانی از سوی دیگر، آن‌گونه که اشاره شد، نخست در جنبش تنباکو رخ داد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

با وجود آن‌که در ایران بذر افکار آزادی‌خواهی به دست کسانی افشانده شد که خود سمت نمایندگان سیاسی سلطنت مطلقه را به عهده داشتند، هم‌چون «سپه‌سالار»، «ملکم خان» و «مستشارالدوله»، لیکن بار تفکر آزادی و اندیشه انتقادی بی‌‌شک در نزد روشن‌فکران فرهیخته‌‌ای چون «آقاخان کرمانی»، «طالبوف تبریزی» و «سید جمال‌‌الدین اسدآبادی» و دیگران سنگین‌تر است. گرایش حاکم در نزد این روشن‌فکران در اساس گرایش عقلانی است. «میرزا فتح‌علی آخوندزاده» می‌گفت: «به هرآن‌چه که دست می‌زنی ایجاب می‌کند که از آن انتقاد شود» یا «میرزا آقاخان کرمانی» معتقد بود : «ترقی همیشه در سایه رد و اعتراض است نه عفو و اغماض». در این دوره شعر، داستان، فلسفه، تاریخ و روزنامه‌نگاری هیچ‌کدام نبود که حاوی اعتراض و انتقاد نباشد و در همه این حوزه‌‌ها نگاه انتقادی بسط یافت و رشته تحولات گسترده شد.

پس از ترور «ناصرالدین شاه» و به سلطنت رسیدن «مظفرالدین شاه»، اوضاع اقتصادی نه تن‌ها بهبود نیافت بلکه به مراتب بدتر شد.  از جمله دلایلی که می توان ذکر کرد این که اطرافیان شاه جدید که از آذربایجان با او آمده بودند به چیزی جز استفاده از منابع مالی تازه به دست آمده فکر نمی‌کردند. از سوی دیگر، حکام ولایات نیز از ارسال مالیات خودداری کرده بودند اگر چه از مردم به همان روال سابق و حتا بدتر مالیات گرفته می‌شد. هزینه عمده‌ی دیگر برای اقتصاد بی‌رمق ایران، خلاص شدن از حرم‌سرای «ناصرالدین شاه» بود (که شاه جدید ناچار شد به بیش از هزار تن، کم و بیش مبلغ متنابهی پرداخته و حتا برای عده‌ای از آنان مقرری سالیانه برقرار نماید. برای بودجه ناچیز دولت ایران در اواخر قرن نوزدهم میلادی، این هزینه‌ها مبلغ قابل توجهی بود.) در ساختار سیاسی ایران که شاه و درباریان همیشه رانت‌خواری می‌کردند، در عکس‌العمل به تنگناهای مالی،  رانت‌خواری درباری ابعاد تازه‌ای گرفت و از کنترل خارج شد. تعویض مداوم حکام به منظور کسب درآمد به صورت سیاست رسمی حکومتی در آمد. این روش فشار بیش‌تر بر روی مردم، نارضایتی بیش‌تر را موجب می‌شد، با ضعف دولت و فقر خزانه، ناامنی و نابه‌سامانی در امور کشور و زندگی اجتماعی رو به گسترش بود.

تاثیر حوادث خارجی را نیز باید از زمینه‌های موثر در شکل‌گیری جنبش مشروطه قلمداد کرد

تاثیر حوادث خارجی را نیز باید از زمینه‌های موثر در شکل‌گیری جنبش مشروطه قلمداد کرد. شکست روسیه از ژاپن و انقلاب ۱۹۰۵میلادی در روسیه که در پی آن شکست حاصل آمد موجب شد تا افکار انقلابی از روسیه به ایران، به‌ویژه به‌وسیله نشریات فارسی که ایرانیان آزادی‌خواه چاپ و به ایران می‌فرستادند، رسوخ و نفوذ پیدا کرده و در رشد افکار مردم به‌خصوص در گیلان و آذربایجان تاثیر بسیاری داشت. بیش‌تر کارگران ایرانی که به قفقاز یا آسیای میانه می‌رفتند کارگران فصلی بودند که پیوندشان را با شهر و روستای خود حفظ می‌کردند. این امر عامل مهمی در انتشار ایده‌های انقلابی روسیه به ایران بود و دهقانان کارگر شده، حامل ناآرامی‌های شهری و ایده‌های سیاسی بودند و جنبش را به شهرهای کوچک و روستاها بسط می‌دادند.

نشانه‌های طغیان عمومی از اوایل سال ۱۲۸۰هجری شمسی، سال هشتم سلطنت «مظفرالدین‌شاه» به‌چشم می‌خورد. وام‌های خارجی که همه صرف عیاشی‌ها و مسافرت‌های شاه و هم‌راهانش می‌شد و باز پرداخت آن باری بسیار سنگین به دوش مردم بود، اعتراض مردم را برانگیخته بود. مرداد ماه درپی انتشار اوراق تبلیغاتی در تهران حاکی بر تشویق مردم به شورش و تقاضای عزل صدراعظم و استقرار حکومت ملی، جمعی در حدود هفتاد نفر از جمله از اجزای دولت و دربار و معلمان و روحانیان دست‌گیر شدند. در سال‌های۱۲۸۱و ۱۲۸۲و ۱۲۸۳مسئله استقراض خارجی تکیه‌گاه پرخاش عمومی بر دولت بود، درپایان سال ۱۲۸۳ «سیدعبداله بهبهانی» که از هواخواهان صدراعظم سابق («امین السلطان») و دشمن علنی صدراعظم وقت («عین الدوله») بود، در نخستین روزهای سال ۱۲۸۴هجری شمسی، ضمن ملاقاتی با «سیدمحمد طباطبایی» موافقت او را به هم‌کاری علیه عین‌الدوله جلب کرد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , , , ,