Saturday, 18 July 2015
27 September 2020
هفت‌سنگ- قسمت شانزدهم

«هر گردی تیله نیست»

2012 March 07

رضا حاجی‌حسینی/ رادیو کوچه

نشسته‌ایم به تیله‌ و تیله‌بازی، ول کن ماجرا هم نیستیم. می‌خواهیم داستان‌های جالبی از این شیشه‌های رنگین با شما بگوییم.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

اول این‌که امروز مهمان داشتیم. آن‌ها که پیش‌تر از ما در خانه‌ی ما زندگی می‌کردند را دیدیم. پسری دارند که روزی روزگاری تیله‌هایش را این‌جا جا گذاشته و بعد، آن‌ها را با دختر خانواده‌ای که پس از آن‌ها به این خانه آمدند و حالا در فرانسه‌اند تقسیم کرده است. می‌بینید داستان تیله‌ها را؟ یک روز این‌جا هستند، یک روز آن سر دنیا؛ بدون آن‌که فکرش را هم بکنند. درست مثل ما آدم‌ها. وضعیت ما را هم می‌بینید که تیله حتا توی خانه‌مان هم دست از سرمان برنمی‌دارد؟

دوم این‌که هیچ می‌دانستید جام‌جهانی تیله‌بازی هم داریم؟ این را از ما بشنوید و بروید به دوستان‌تان بگویید و حسابی فخر بفروشید. چند سال است در میان تمامی بازی‌ها و مسابقات جهانی و تورنمنت‌‌های معتبر بین‌المللی، مسابقه‌ی جهانی تیله‌بازی هم در میان مردم قاره‌ی اروپا و ایالات متحده‌ی آمریکا راه افتاده است. قابل توجه پدران و مادرانی که به بچه‌ها می‌گویند تیله‌بازی نکنند و غر می‌زنند که چرا لباس‌های آن‌ها خاکی است. در آخرین دوره‌ی این مسابقات در انگلیس، تیله‌بازان آلمانی عنوان قهرمانی را کسب کردند. در این رقابت‌ها که گویا از دهه‌ی 30 میلادی در شهر «تیزلی‌گرین» انگلستان رایج بوده، آلمانی‌ها توانستند در فینال، تیله‌های رقیب میزبان خود، یعنی انگلیس را «بچولند» و در میان 27 تیم حاضر در رقابت‌ها به مقام اول دست یابند.

سوم این‌که تیله‌بازها موزه هم دارند تا بترکد چشم حسود. سال‌هاست که برای ثبت خاطرات و افتخارات کسب شده توسط قهرمانان تیله‌بازی، یک موزه‌ی مجهز و زیبا در شهر «وایلد‌وود» راه‌‌اندازی شده است. در این موزه، قطعه شعری هست که در وصف انگشتان قدرت‌مند تیله‌بازان سروده شده. آب‌نبات چوبی 30سانتی‌متری‌ هم می‌بینید که با تکه‌سنگ‌های کمیاب مرمر آراسته شده است و قدمت آن به سال 1930 میلادی برمی‌گردد. به‌عقیده‌ی یکی از قهرمانان تیله‌بازی، نوشته شدن نام او روی دیوار این موزه مانند یک جایزه نقدی یک میلیون دلاری ارزش دارد. «مورگان کلمن» که در سال 2002 میلادی و در 16 سالگی در مسابقات تیله‌بازی به قهرمانی رسیده معتقد است که با پیروزی در این مسابقات و ثبت‌نام او بر روی دیوار موزه، نام او جزیی از تاریخ شده است.

چهارم این‌که تیله، ریز و درشت و کوچک و بزرگ دارد. نوع بزرگ آن را به‌نام جالب «تیله‌ گاوی» می‌شناسند اما جز بزرگی ربط دیگری به گاو ندارد. این نوع تیله معمولن در مشت جا می‌شود اما دو سه برابر تیله‌ی معمولی است.

هیچ می‌دانستید جام‌جهانی تیله‌بازی هم داریم؟ این را از ما بشنوید و بروید به دوستان‌تان بگویید و حسابی فخر بفروشید. چند سال است در میان تمامی بازی‌ها و مسابقات جهانی و تورنمنت‌‌های معتبر بین‌المللی، مسابقه‌ی جهانی تیله‌بازی هم در میان مردم قاره‌ی اروپا و ایالات متحده‌ی آمریکا راه افتاده است.

و آخر این‌که کهن‌ترین سند قابل اشاره درباره‌ی تیله‌بازی برمی‌گردد به حکایتی از زمان «رودکی سمرقندی»، شاعر بزرگ سده‌ی چهارم هجری‌ (دهم میلادی). سند موجود البته برای ما به‌صورت مستقل قابل تایید نیست اما در تذکره‌ها آمده است:

«روزی رودکی در شهر بخارا چند کودک را دید که چهار‌مغز ‌(گردو)‌بازی می‌کردند. جمعی از مردم شیفته‌ی ظرافت و هیجان کودکانه، به دور ایشان گرد آمده بودند. رودکی به جمع آنان پیوست. کودکی شیرین زبان ضمن غلتاندن گردو با سخنانی موزون، اشتیاق خود را برای افتادن آن در گودال کوچکی – که به این منظور کنده بودند – بیان می‌داشت و می‌خواند غلتان غلتان همی ‌رود تا بُن گود. حرکت ملایم گردو به سوی گود و انتظار و هیجان بازی و شیرینی رفتار کودک که همه را فریفته‌ی خود ساخته بود، چنان در طبع نازک شاعر اثر کرد که از آن پس رباعی‌های بسیاری بر این وزن و آهنگ سرود.»

منظور این‌که دست‌کم از زمان رودکی، کودکان این بازی را می‌کرد‌ه‌اند و در آن زمان گردو همان تیله بوده است. یعنی در آن زمان هر گردی گردو بوده و بعدها که انواع و اقسام گردی‌ها شکل‌ گرفته‌اند و تنوع و توسعه یافته‌اند، دیگر امکان این‌که گفته شود هر گردی گردوست از میان رفته و حالا دیگر «هر گردی گردو نیست»، همان‌طور که گفته می‌شود «هر که سبیل داشت بابای تو نیست». در برخی روایات هم به‌جای سبیل، «ریش» آمده است. البته‌ هنوز هم «گردو بازی» بازی‌ای آشنا‌ برای بسیاری از مردم به‌خصوص در شهرستان‌ها و روستاهای کوچک است و در مناطقی که گردو فراوان است، رواج بیش‌تری دارد. این همان تاثیر جغرافیا بر شکل و شمایل بازی‌هاست که درباره‌ی آن حرف و نقل بسیار است.

گذشته از گردو، در قدیم از گوی‌های سنگی، گلی، سفالی و مانند آن هم برای بازی‌ای که امروز به نام نامی تیله‌بازی شناخته می‌شود، استفاده می‌شده است.

ماجرای ما با تیله هم‌چنان ادامه دارد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,