Saturday, 18 July 2015
23 September 2020
پانوراما

«گروه‌های اجتماعی موثر در انقلاب مشروطه»

2012 March 11

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

هنگامی که «عین‌الدوله» جمعی از سران جنبش ازجمله مهم‌ترین آن‌ها «سید جمال واعظ»، «میرزا حسن رشدیه»، «مجدالاسلام کرمانی» و «میرزا آقای اسپهانی» را از تهران تبعید و «شیخ محمد واعظ» را نیز دست‌گیر کرد، این اقدامات منجر به شورش مردم و هجوم آنان به قراول‌خانه‌ای که شیخ را در آن زندانی کرده بودند شد. در این میان طلبه‌ای جوان به نام «سیدعبدالحمید» کشته شد و به‌ این سبب بازار تعطیل شده و مردم در مسجد شاه تجمع کردند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در پی این واقعه آقایان «بهبهانی» و «طباطبایی» به هم‌راه حدود سه‌هزار نفر به قم مهاجرت کردند و «شیخ فضل اله نوری» هم پس از دو روز به هم‌راه جمعی دیگر به آنان پیوست. در این میان جمعی از بازرگانان و اصناف نیز در سفارت انگلیس تحصن کردند که مخارج این تحصن را بازرگانان پرداخته و تصدی آن نیز بر عهده «حاجی محمد تقی بنک‌دار» بود.  البته این اقدام که در غیاب رهبران نهضت صورت گرفت نقطه ضعفی محسوب می‏‌شد که بعدها تبعات ناخوشایندی در بر داشت.

خبر این اتفاقات در شهرستان‌ها نیز گسترش یافته و مردم شهرستان‌ها به‌ویژه تبریز نیز به حرکت در آمدند. جالب آن‌که در آن دوره «محمد علی میرزا ولی‌عهد» که با عین‌الدوله دشمنی داشت نیز به حمایت از مردم برخاست. بدین ترتیب تلگراف‌های متعددی از شهرهای مختلف در جهت حمایت از حرکت مردم و علما ارسال می‌شد. جمعی از مردم تبریز نیز به تاسی از تهران در کنسول‌گری انگلستان تحصن کردند و برای شهدای تهران مجالس ختمی نیز برگزار می‌شد. جالب آن‌که در این بین خواسته مردم از تاسیس عدالت‌خانه فراتر رفته و خواهان برقراری مشروطه و ایجاد مجلس شورای ملی بودند.

در نهایت «مظفرالدین شاه» تسلیم خواست مردم شد و با جای‌گزینی «مشیرالدوله» به جای «عین‌الدوله» به وی فرمان اجرای مشروطه و برقراری مجلس شورای ملی را داد. پس از تدوین نظام‌نامه انتخابات و امضای شاه انتخابات مجلس شورای ملی در شهریور 1285 هجری‌شمسی برگزار شد و نخستین مجلس در مهرماه همان سال گشایش یافت. این مجلس نوشتن قانون اساسی را به کمیته‌ای منتخب واگذار کرد. این کمیته نیز با بهره‌گیری از قوانین بلژیک و فرانسه قانونی تدوین کرد و به امضای شاه رساند. شاه ده روز پس از امضای قانون اساسی درگذشت و پسرش «محمدعلی میرزا» به پادشاهی ایران رسید.

در شکل‌گیری و تداوم این اعتراضات، هم‌چون اغلب حرکت‌های اجتماعی، طبقات و گروه‌های گوناگون با نقطه نظرهای متمایز شرکت داشتند اما عناصر اصلی را در این میان روشن‌فکران (شامل انقلابی، لیبرال و مذهبی)، بازرگانان، پیشه‌وران و اصناف ترقی‌خواه، تعدادی از روحانیان، ایلات و عشایر و زنان تشکیل می‌دادند

در شکل‌گیری و تداوم این اعتراضات، هم‌چون اغلب حرکت‌های اجتماعی، طبقات و گروه‌های گوناگون با نقطه نظرهای متمایز شرکت داشتند اما عناصر اصلی را در این میان روشن‌فکران (شامل انقلابی، لیبرال و مذهبی)، بازرگانان، پیشه‌وران و اصناف ترقی‌خواه، تعدادی از روحانیان، ایلات و عشایر و زنان تشکیل می‌دادند.

روشن‌فکران شامل تعلیم و تربیت یافته‌گان بر مبانی علوم جدید بودند و بیش‌تر آن‌ها عبارت بودند از دانش‌آموخته‌گان مدرسه «دارالفنون» که به موجب آمار مندرج در تاریخ فرهنگ ایران ظرف چهل سال بیش از ۱۱۰۰ فارغ‌التحصیل به جامعه داده‌بود و فارغ‌التحصیلان مدرسه‌ی علوم سیاسی که برای ماموریت‌های سیاسی به خارج فرستاده شده‌بودند و هم‌چنین تحصیل‌کردگان اروپا که خواهان تغییر اصول سیاست و مروج نظام پارلمانی بودند.

روشن‌فکران رادیکال و اعضای انجمن‌های مخفی تن‌ها راه ایجاد یک هم‌بستگی گسترده را که قادر به برانگیختن توده‌های مردم باشد، در بسیج روحانیان سنت‌گرای ناراضی و سیاست پیشه‌گان کنار گود مانده می‌دیدند. آن‌گونه که «نیکی کدی» اشاره کرده است در دهه 1890میلادی، «میرزا ملکم خان» و «سیدجمال الدین اسدآبادی» از مبلغان چنین روشی بودند. هم‌چنین بخش روشن‌فکری در خدمت حکومت را عده‌ای از مقام‌های عالی‌رتبه دولتی تشکیل می‌دادند. آن‌ها از لحاظ خانوادگی، فرهنگی و خدمت شغلی به دربار وابسته بودند. از این‌ها نیز عده‌ای در حزب محافظه‌کار و بعضی در مجلس و کابینه بودند. برای نمونه شاه‌زاده «عبدالحسین میرزا» تحصیل‌کرده اروپا و بزرگ خاندان اشرافی «فرمان‌فرما» و داماد مظفرالدین شاه یکی از افراد این دسته بود. او در دوران تصدی حکومت کرمان در سال 1285 هجری شمسی کمک ارزش‌مندی به مشروطیت کرده بود.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , , ,