Saturday, 18 July 2015
30 September 2020
گردونه مهر

«اسطوره کیومرث»

2012 March 27

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

نخستین انسان در اسطوره های ایرانی، به صورت مردی هم‌چون خورشید با قامتی به بلندای چهارنای و پهنایی برابر با قامتش تصور شده است. نام این نخستین انسان یا پیش نمونه، که «اهورامزدا» وی را از روشنی بی‌پایان ساخت، در اوستا به صورت «گیامرتن» (gayamartan) به معنی زندگی یا جان میرا آمده است که در متون پهلوی به صورت «گیومرت» ( gayomart ) و در پارسی به صورت های «کیومرث»، «کیومرت» و «گیومرد» باقی مانده است. متن های قدیمی او را ششمین مخلوق اورمزد می دانند که از عالم مینویی بر زمین فرستاده شد تا اورمزد را یاور باشد. همان گونه که پیش‌تر اشاره شد، آغاز سه هزاره ی دوم از دوازده هزار سال زمان آفرینش، مقارن با حمله ی اهریمن بود. اورمزد دعای راستی « اُهونَوَر» را بر زبان آورد و با نیروی معنوی این دعا، اهریمن را سه هزار سال بی‌هوش ساخت. در طی این سه هزار سال بی‌هوشی، گیتی، آسمان، آب، زمین و نمونه‌های نخستین گیاه و چهارپا و انسان آفریده شدند. «گاو یکتا آفریده» ( ایوک داد) پیش نمونه همه‌ی حیوانات سودمند و کیومرث پیش نمونه ی انسان در این مرحله خلق شدند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

کیومرث و گاو و دیگر آفریدگان گیتی در طی این مدت بی حرکت و بی فعالیت بودند و اهریمن نیز در بهت فرو رفته بود. دیو زنی به نام «جهی» به اهریمن وعده داد که در نبرد با اورمزد و آزار گاو و کیومرث و دیگر آفریدگان وی را یاری دهد. اهریمن با این قول از بهت زدگی بیرون آمد. در پایان دومین سه هزاره، به شکل ماری از آسمان به زمین خزید و با خود، وحشت و تاریکی و گرسنگی و نیاز و طمع را هم‌راه کرد. از آن پس، آفات گوناگون بر کیومرث و گاو وارد شدند و گاو به حال نحیف و نزار دچار شد. اهورامزدا پیش از رسیدن اهریمن، میوه‌ی شفابخشی را با آب درآمیخت و به چشمان گاو سایید تا وی به آسانی مرگ را تحمل کند. آن‌گاه ، گاو بر پهلوی راست افتاد و جان داد. بر طبق روایت کتاب «بندهشن»، امشاس‌پند «امرداد»، نطفه‌ی گاو را به ماه برده و آن را با مه‌تاب پالایش می دهد و به صورت نمونه‌های انواع گوناگون حیوانات مفید مرتب کرده و آن‌ها را جان می‌بخشد. هم‌چنین، اورمزد برای این‌که کیومرث بتواند حمله ی اهریمن را تاب بیاورد بر وی خوابی به هیات جوانی پانزده ساله می گمارد و هنگامی که کیومرث از خواب بیدار می شود خود را بدون سایه و جهان را آمیخته به پلیدی و تاریکی می بیند. اهریمن ، « استوی‌داد» دیو مرگ را با هزار دیو مرگ آور و هزار فرتوتی بر کیومرث فرستاد، اما تقدیر این بود که کیومرث 30 سال زندگی و فرمان‌روایی کند، بنابراین اهریمن و دیوان تا پایان دوره مقدر، موفق به نابودی وی نمی شوند.

« نخست استخوان کیومرث برانگیخته شود، سپس مشی و مشیانه و سپس آن دیگر کسان برانگیخته شوند به پنجاه و هفت سال؛ سوشیانس مرده انگیزاند.

هم‌چنین در کتاب «مینوی خرد» به کشته شدن دیو «ارزور» به دست کیومرث اشاره شده است. « از کیومرث این سودها بود. نخست کشتن «ارزور» و سپردن تن خویش به اهرمن از روی مصلحت و سود دوم این بود که فلز از تن او آفریده و خلق شد.» طبق روایت، هنگامی که کیومرث درگذشت به دلیل آن‌که سرشت فلزی داشت، هشت نوع فلز از اندام او پدید آمدند که عبارتند از : سرب، ارزیز، آهن، روی، آبگینه، پولاد، سیم و طلا.

سرانجام کیومرث آن 30 سال را در سومین سه هزارسال زندگی کرد و پس از مرگ، اورمزد تن او را در برگرفت و به خورشید سپرد. بنا بر مطالب بندهشن، تخمه ی کیومرث پس از مرگ به آسمان می رود و در خورشید پایه پالوده می شود و بخشی را «نریوسنگ» ایزد پیام آور و بخشی دیگر را امشاس‌پند «سپندارمذ» به خود می پذیرند. این نطفه 40 سال در زمین باقی می ماند و در پایان 40 سال «مشی» و «مشیانه» به شکل شاخه‌ی ریواسی از زمین می رویند و سرانجام از این دو آفریده است که نسل آدمی در جهان مادی رواج می‌گیرد. در سنت مزدایی، کیومرث نخستین کسی است که در روز رستاخیز برانگیخته می شود. در «نامه ی دینکرد» آمده است: « نخست استخوان کیومرث برانگیخته شود، سپس مشی و مشیانه و سپس آن دیگر کسان برانگیخته شوند به پنجاه و هفت سال؛ سوشیانس مرده انگیزاند.

این نکته که تخمه‌ی کیومرث پس از مرگ به آسمان می رود و سپس به زمین داده می شود، حاکی از باور به پیوند مقدس کیهانی، یعنی ازدواج بین زمین و آسمان است و تصور این‌که نخستین زوج بشری به شکل دو بوته‌ی ریواس از زمین روییدند شاید بدان جهت باشد که نخستین انسان مانند یک واحد زنده ی خود رشد یافته تصور می‌شده که بدون انگیزه ی حیوانی یا اراده ای از خود می‌زیسته است.

به هرحال اسطوره‌ کیومرث یک اسطوره ایرانی است و به اسطوره های هند و ایرانی تعلق ندارد. زیرا در کهن ترین مراحل تفکر هند و ایرانی «یم» یا همان «جم» است که نخستین بشر بوده که بعدها در اساطیر ایرانی به صورت پهلوان بزرگ داستانی در آمده است. اما از آن‌جایی که بسیاری از اساطیر ایرانی در جریان تکوین سنت های حماسی ایران، دگرگونی و جابجایی پیدا کرده، کیومرث هم در شاهنامه ی فردوسی و نیز دیگر متون بعد ازاسلام نه به شکل نماد یک نطفه‌ی انسان بل‌که به عنوان نخستین شهریار آمده است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,