Saturday, 18 July 2015
24 September 2020
پارس‌نامه- خانه تیزنو

«یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین خانه‌های دزفول »

2012 March 19

امیر و کاملیا‌/ رادیو کوچه

محله «قلعه» قدیمی‌ترین محله شهر دزفول بوده که در اصل به خاطر هم‌جواری با قلعه نظامی که به خاطر حفاظت از پل ساسانی ساخته شده بود به این نام شهرت یافته است. خانه تیزنو دزفول برگرفته از هویت غنی معماری دزفول با مصالحی از آجر و خشت و به شیوه یک ایوانه اصفهانی ساخته شده است. بدنه بافت قدیم دزفول را خانه‌ها و بناهایی آجری تشکیل می‌دهد که صرف‌نظر از شکل و اندازه از هویتی خاص تبعیت می‌کنند هویتی آجری با نوع معماری خاص منطقه دزفول، شهری با زبان آجری.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

خانه تاریخی تیزنو به شماره ۲۵۷۳ در ردیف آثار ملى ایران به ثبت رسیده و یکی از بزرگ‌ترین و زیباترین خانه‌های محله قلعه است که در ضلع شرقی میدان اصلی این محله واقع شده است. پیکره اصلی خانه متعلق به دوره صفویه است که تغییرات عمده‌ای در دوره قاجار و اوایل پهلوی به خود دیده است.

 ورودی بنا در مجاورت حوزه علمیه معزی قرار گرفته است. و ورود به خانه از ضلع غربی بنا و از سمت مرکز محله قلعه صورت می‌گیرد. (با احداث‌ خیابان ساحلی این مرکزیت از بین‌رفته است.)  در دو طرف سردر ورودی سکو‌های کوچکی به نام خواجه نشین قرار دارد که برای استراحت ره‌گذارن خسته و یا نشستن کسی که جهت باز شدن در به انتظار مانده مورد استفاده قرار می‌گرفته است. پس از عبور از سردری بزرگ و زیبا وارد فضای مسقفی به نام «هشتی» می‌شویم که به عنوان فضای تقسیم کننده عمل می‌نموده به نحوی‌که از سمت چپ آن به بیرونی (قسمت پذیرایی از میهمانان) و از سمت راست آن به اندرونی‌ (فضای خصوص خانه) می‌رسیم.

به‌علاوه هشتی به دلیل ایجاد محرمیت، مانع دید مستقیم ره‌گذران از بیرون به فضاهای داخلی می‌شود. زیر سقف عرق‌چین هشتی رسمی‌بندی (‌اربندی) شده است و این رسمی‌بندی‌ها از نوع دوازده ضلعی هشت و نیم هشت پرکار می‌باشد. کف‌ساری هشتی از جنس قلوه سنگ رودخانه‌ای می‌باشد. اندرونی یا حیاط اختصاصی بنا معمولن جهت سکونت اهالی خانه مورد استفاده قرار می‌گرفته که در حال حاضر ورودی آن از سمت هشتی مسدود و در تملک شخص دیگریست.

بعد از گذر از هشتی، به فضای بیرونی خانه می‌رسیم حیاطی زیبا که در نگاه اول چشم هر بیننده‌ای را خیره به آجرکاری‌های دور تا دور آن می‌کند که معماران زیردست دزفولی با ظرافتی خاص طرح‌های شگفت و زیبایی را با آجرهای تکامل یافته دوره صفویه خلق کرده‌اند. نمای زیبای خانه با قوس‌های رومی و پنج‌و‌هفت با وجود تنوع خود تقارنی زیبا و شکوه خاصی را به نمایش گذاشته است. فضای اصلی خانه درون‌گرا بوده و دارای یک ایوان اصلی در طبقه هم‌کف و دو ایوان فرعی در طبقه اول است. کف‌سازی حیاط با استفاده از آجرهایی با ابعاد ۲۰٫۲۰٫۳ صورت گرفته است. بنا دو طبقه بوده و طبقه هم‌کف آن به واسطه ۴ پله از سطح حیاط بالاتر می‌باشد.

 در جلوی ایوان اصلی و اتاق‌های طبقه هم‌کف صفه قرار دارد. در نماهای داخلی و بیرونی این بنا در قسمت بالای طاق‌ها با استفاده از آجر خوون چینی‌های زیبا و ظریفی با طرح‌های متنوع اجرا گردیده که نظر هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. نمای ایوان اصلی با ارسی مسدود شده بود که تابش نور خورشید به قطعه شیشه‌های رنگی ارسی تلالو زیبایی را در ایوان به وجود می‌آورده است. در دو طرف ایوان اصلی اتاق‌های کوچکی قرار دارد که به آن‌ها «غلام گردش»  یا «گوش‌وار» گفته می‌شود.

ورود به ایوان اصلی از طریق این اتاق‌های کوچک صورت گرفته است. بعدها به دلیل سکونت چندین خانواده فامیلی در این خانه از آن‌ها به  عنوان مطبخ‌های خانوادگی نیز استفاده شده  و ارسی ایوان از میان برداشته شده است. از دیگر فضاهایی که در اکثر خانه‌های قدیمی دزفول دیده می‌شود وجود دو نوع زیر‌زمین است، شب‌ستان و شوادان. شب‌ستان این خانه که نسبت به سطح حیاط حدود ۱۵۰ سانتی‌متر پایین‌تر می‌باشد، دارای سه ورودی است که به واسطه چند پله ارتباط آن با حیاط برقرار می‌شود. شب‌ستان با مصالح بنایی ساخته شده، دیوارهای آن باربر بوده و وزن دیوارهای طبقات فوقانی را به زمین منتقل می‌نماید.

نورگیری شب‌ستان از طریق روزن‌های متعدد و کوچکی صورت می‌گیرد که در نمای صفه مشاهده می‌شوند. از جمله کار تهویه هوا و خنکی ساختمان را بر عهده داشته، به این صورت که شوادان دریچه‌ای در بیرون خانه برای ورود هوا داشته و با توجه به عمق شوادان و رطوبت موجود در آن، هوای در شوادان خنک شده و این هوای خنک از طریق کانال‌هایی در بخش‌های مختلف ساختمان توزیع می‌شده است. علاوه بر آن به عنوان محلی خنک و آرام در تابستان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها مورد استفاده قرار گرفته است.

 اختلاف سطح طبقه هم‌کف با حیاط این امکان را فراهم می‌کند تا نورگیری شب‌ستان به آسانی انجام شود. شیب‌دار بودن کف این روزن‌ها موجب انعکاس نور به شب‌ستان شده به نحوی‌که تمام فضاها را روشن می‌کند. شوادان بنا نسبت به شب‌ستان در سطحی بسیار پایین تر قرار گرفته است. شوادان‌های دزفول، حفره‌هایی دست‌کند می‌باشد که در دیوارها و سقف آن از هیچ نوع مصالح بنایی استفاده نشده و فقط در کف‌سازی و ساخت پله‌های آن آجر به کار رفته است.

شوادان‌ها یکی از ویژگی‌های خاص و ویژه معماری دزفول است که کاربری‌های متنوعی داشته است. هم‌چنین این شوادان‌ها به خانه‌های هم‌جوار راه داشته است و به این صورت ارتباط نزدیکی میان هم‌سایه‌ها وجود داشته است. شیب موجود در سقف پلکانی که ارتباط حیاط با صحن شبستان را برقرار می‌کند نیز با مصالح آجری تزیین و بدین‌وسیله از ریزش سنگ‌های بستر طبیعی زمین نیز جلوگیری می‌نموده‌اند.  لازم به ذکر است حفر شوادان به دلیل استحکام زیاد بستر طبیعی زمین در دزفول که از سنگ کنگلومرا است. میسر شده است گفتنی است کنگلومرا سنگی رسوبی است که وجود ذرات گل و آهک در لابه‌لای آن مانند ملات بسیار مستحکمی عمل نموده که این ذرات را به هم متصل می‌نماید.

در دو طرف حیاط راه‌پله‌هایی با پله‌های بلند قرار دارد که ما را به طبقه اول ساختمان هدایت        می‌کنند، در طبقه اول صفحه‌هایی آجر فرش شده قرار دارد که در گذشته در فصولی که هوا مساعد بوده، از آن به عنوان محلی برای استراحت و دور هم‌نشینی استفاده می‌شده است. و در حال حاضر نیز با توجه به نزدیکی خانه تیز‌نو به ساحل زیبای رود دز و موقعیت خاص قرار گیری آن در شهر دزفول، منظره‌ای چشم‌نواز و دل‌انگیز را در جلو دید بازدید کنندگان به نمایش می‌گذارد. دلیل نام‌گذاری این خانه تاریخی به اسم تیزنو ، نام مالک آن بوده است.

در حال حاضر خانه تیزنو تغییر کاربری داده و به عنوان اداره میراث فرهنگی دزفول از آن استفاده       می‌شود و یکی از جاذبه‌های گردش‌گری دزفول محسوب می‌شود. گردش‌گرانی که از دزفول بازدید می‌کنند می‌توانند لذت میهمانی جشن آجر را در آن به نظاره بنشینند.

منابع:

سایت گردش‌گری ایران

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,