Saturday, 18 July 2015
25 September 2020
پانوراما- بخش چهارم

«دلایل ناکامی مشروطیت»

2012 April 08

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

با تشکیل مجلس دوم مشروطه در آبان ماه 1289 خورشیدی، به‌نظر می‌رسید مبارزه برای مشروطه سرانجام به نتیجه رسیده باشد، اما درواقع چنین نبود. چیزی نگذشت که دولت جدید دریافت که ابزارهای لازم برای اداره کشور را در اختیار ندارد و در اجرای اصلاحات تنها است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در این میان فشارهای مالی و به عبارت صحیح‌تر ورشکستگی، ریشه‌ی بسیاری از مسایل و مشکلات بود. در این بین دولت توانست به واسطه قرض از بانک شاهی انگلیس از زنجیره‌ای از بحران ها در سال‌های 1292-1290خورشیدی گذر کند. این تنگناهای مالی دولت مشروطه به واسطه‌ی جدال‌های مداوم بین دو حزب عمده‌ی مجلس، یعنی «اعتدالیون» و «دموکرات‌ها» طی مجالس دوم و سوم تشدید می‌شد. دموکرات‌ها یا به عبارتی لیبرال‌های مجلس اول را «سید‌حسن تقی‌زاده» و «سلیمان اسکندری» رهبری می‌کردند. در برنامه و نشریه حزبی آن‌ها به نام «ایران نو»، اصلاحات ارضی، صنعتی کردن، ایجاد راه آهن، بهبود وضعیت زنان، حقوق برابر برای اقلیت‌های دینی، لغو امتیازات مالکیت، گسترش آموزش عمومی، پایان بخشیدن به انواع کاپیتولاسیون‌ها و از همه مهم‌تر، ایجاد یک دولت مرکزی پایدار برخوردار از وزرای با کفایت گنجانده شده بود. از سوی دیگر اعتدالیون به رهبری «سپهدار اعظم» (محمدولی خان تنکابنی)، «فرمانفرما» و دو سید «بهبهانی» و «طباطبایی» درواقع از 13 روحانی، 10 زمین دار ، 10 کارمند دولت، 9 تاجر و سه رییس قبیله تشکیل می‌شد. بنا به نظر «یرواند آبراهامیان»، اعتدالیون در واقع نماینده طبقات مرفه بودند و از ارزش‌های سنتی، مالکیت خصوصی و از همه مهم‌تر شریعت پشتی‌بانی می کردند. ترویج «روح هم‌کاری» بین توده‌های مردم از طریق آموزش‌های دینی، کمک مالی به طبقه متوسط و مبارزه هوش‌یارانه با «آنارشیسم»، «الحاد» و «مادی‌گرایی» از دیگر اصول مورد حمایت آنان بود. برخورد میان اعتدالیون و لیبرال ها با بحث‌های مرتبط با سکولاریسم به‌ویژه حقوق اقلیت‌ها، فعالیت زنان در جامعه و نقش شریعت در نظام قضایی آغاز شد و به نتایج نامطلوبی هم‌چون ترور سید بهبهانی و تبعید تقی‌زاده به اروپا منجر شد.

از سوی دیگر، روس ها در دسامبر 1911 میلادی (دی ماه 1290خورشیدی) پس از اولتیماتوم فوری به دولت مبنی بر عزل فوری «مورگان شوستر» خزانه‌دار کل ایران، تهران را اشغال کردند. آنان شوستر را متهم کردند که با اعزام نیروهای ژاندارمری به منطقه تحت نفوذ روس‌ها، استخدام یک مشاور نظامی انگلیسی و دست‌گیری خاطیان مالیاتی ثروت‌مند دارای تابعیت روسیه ، قرارداد 1907 را نقض کرده‌است. روس‌ها به‌رغم پذیرش اولتیماتوم از سوی دولت و اخراج شوستر، هم‌چنان به تقویت مواضع نظامی خود ادامه دادند و در تبریز 43 نفر را به تلافی قتل سربازان روسی به دار آویختند و هم‌چنین در مشهد با به توپ بستن حرم امام رضا و کشتار حدود 40 تن از زایران، رسوایی بزرگ‌تری به وجود آوردند.

در 30 تیر 1293 هجری شمسی مراسم جشن تاج‌گذاری «احمدشاه قاجار» که به سن قانونی رسیده بود از طریق گرفتن وام از انگلستان برگزار شد. این مراسم یک سال پس از ازدواج احمد شاه و سه هفته پس از شروع جنگ اول جهانی انجام شد. 100 روز پس از این مراسم دولت «مستوفی‌الممالک» بی‌طرفی ایران را در جنگ اعلام کرد. درخواستی که با بی‌اعتنایی دولت‌های درگیر در جنگ مواجه شد. موضوع بی‌طرفی ایران در جنگ یک‌بار نیز در سیزدهم آذر این سال در اجلاس افتتاحیه مجلس سوم مورد تاکید احمد شاه قرار گرفت.

اتخاذ رویه‌ی بی‌طرفی و اعلام آن ، موضع‌گیری سیاسی مناسبی در پی آغاز جنگ جهانی اول در ایران بود. عده‏ای از رجال که در میان آنان می‏توان به «سید جلال الدین کاشانی»(موید‌الاسلام)، مدیر روزنامه «حبل‏المتین» اشاره کرد، از هواداران بی‌طرفی مثبت بودند. از نظر کاشانی، رجال ایران باید با هوش‌مندی از رقابت انگلیس و روس در ایران بهره برده به این منظور آنان می‏بایست بیدار و آگاه باشند و مملکت را آرام آرام از لاک فشار قدرت‏های بزرگ آن دوره به درآورند و به سمت استقلال سوق دهند. «سر ادوارد گری»، وزیر خارجه انگلیس بهره‏مندی دولت‌مردان ایرانی از رقابت انگلیس و روسیه را ره‌یافت به فرصت مغتنم برای تنفس در آوردگاه سیاست، برمی‏شمرد. فرصتی که به‌زعم عده‏ای از آن به نحو مطلوب و قابل قبول استفاده نشد:

« ایران خوش نداشت تفاهمی بین بریتانیا و روسیه برقرار باشد. در گذشته، وجود خصومت میان دو دولت قدرت‌مند را کلید رمز مصون ماندن خویش یافته بود و عادت کرده بود که یکی را به جان دیگری بیندازد و از این راه برای خود فرصت تنفس دست و پا کند».

با این‌وجود هنگامی که در دی ماه 1293 خورشیدی، نیروهای عثمانی از مرزهای غربی کشور وارد تبریز و ارومیه شدند، در پی این دخالت، روسیه و انگلستان پیمان موسوم به معاهده 1915 را به بهانه‌ی مقابله با عثمانی‌‌ها و با هدف توسعه قلمرو نفوذ خود در ایران با یک‌دیگر به امضا رساندند. دولت «مستوفی‌الممالک» تحت تاثیر این حوادث و تبعات آن تاب مقاومت نیاورد و در اسفند این سال سقوط کرد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , , ,