Saturday, 18 July 2015
10 December 2019
گردونه مهر

«خدایان و دیوها در تفکر ایران باستان»

2012 April 10

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

در اندیشه ایرانیان باستان همیشه نوعی دوگانگی جای داشته است: تعارض میان خوب و بد. این‏ شیوه تفکر، هسته‌ی اصلی و زیربنای اندیشه‏‌ای آیین‌های ایران باستان را نیز تشکیل می‏‌دهد. اما در گذشته‏‌های دور و به ‌ویژه در سرزمین هندوستان، نوعی توازی و توازن نیز در میان فرمان‌روایان مینوی‏ جهان وجود داشته است. به عبارت دیگر دو گروه خدایان در اندیشه‏‌ها فرمان‌روایی کرده‌‏اند: خدایانی که «اسورا» یا «اسوره»‏(Asura) نامیده می‏‌شوند و نشان دهنده پای‌گاه خسروی هستند و از نیروی‏ معجزه‌‏آمیز «مایا» که به منزله پای‌گاه فرمان‌روایی است برخوردارند و گروه دوم که «دیو»(Deva)  نامیده‏ می‏‌شوند و نشان دهنده صلابت رزمی هستند. در آغاز، این‏ دو گروه خدایان با هم هم‌زیستی دارند، اما رفته رفته در برابر هم قرار می‏‌گیرند و به تدریج در سرودها از دشمنی میان آنان گفت‌وگو می‏‌شود. در گذر این اندیشه‏‌ها به سرزمین ایران، لقب گروه اسوراها که در ایران به صورت «اهورا» (اهوره) در می‏آید لقب سرور بزرگ می‏‌شود و بزرگ‌ترین خدا اهورا مزدا نامیده می‏‌شود.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در «بندهشن» صف‏‌آرایی اهریمنیان یا سردیوان در برابر اورمزدیان کاملن مشخص و روشن‏ است. اگر اهریمن در برابر اورمزد قرار می‏‌گیرد، شش سردیو نیز در برابر شش‏ امشاس‌پند جای دارند: در برابر «بهمن»، «اکومن» (اوستایی) که نشان دهنده اندیشه‌ی بد است. در برابر «اردی‌بهشت»(ارته) ،«ایندره» (indra) قرار می‏‌گیرد. این دیو آفریدگان را از کردار نیک باز می‏دارد. دیو «ساوول» دشمن «شهریور» است و نمادی از شهریاری بد و ستم‌کاری‏. دیو «ناگهیس» (nāonhaiθya) دشمن «سپندارمذ» است و آفریدگان را از قانع بودن باز می‏دارد و آنان را ناخرسند و ناراضی می‏‌سازد. «تیریز» و «زیریز» (تئیری‏ و زئیری) دشمن «خرداد» و «امرداد» هستند که به ترتیب زهر به گیاهان و دام‌ها می‏آمیزند و زهر می‏‌سازند. خدایان و دیوهای فراوانی در اساطیر ایرانیان باستان بوده‌اند و تعداد آنان بیش از آن است که بتوان در این‌جا درباره‌ همه‌ی آن‌ها بحث کرد. فقط می‌توانیم به شخصیت‌های اصلی درتفکرات هند و ایرانی و بومی ایران باستان نگاهی اجمالی داشته باشیم:

وَیو(وای)، اسطوره‌ی باد

باد که در ابر باران‌زا زندگی می‌آورد و در طوفان مرگ، یکی از اسرار‌آمیزترین خدایان هند و ایرانی است. در متون به جا مانده از هند باستان او را بر آمده از نفس غول جهانی «پوروشه» که هستی از بدن او ساخته شده است، در «ریگ ودا» سرود 53 در ستایش وایو چنین آورده است: «نیروی ارابه «وایو» را اعلام نما که چون می‌گذرد، همه چیز را در هم می‌شکند. آوایش رعد آساست. چون پیش می‌تازد‌، به آسمان می‌رسد‌، و ابرها را افروخته می‌سازد‌، و چون به زمین جولان می‌کند‌، توده غبار را بر آسمان بر می‌انگیزد».  «وای» بر گردونه‌ای تیزرو که آن را صد یا حتی هزار اسب می‌کشند، سوار است. اوست که نورهای گل‌گون یعنی برق را ایجاد می‌کند وسپیده‌دم را هویدا می‌سازد.

در ایران، «وای» شخصیتی بزرگ و در عین حال معمایی است. برای او هم آفریدگار (‌اهورا مزدا) قربانی می‌کند و هم اهریمن (‌انگره مینیو)‌.

آفریدگار بر تختی زرین در زیر ستون‌های زرین که آن‌ها را سایبان‌های زرین پوشانیده‌اند، برای او قربانی کرد و از او خواست که بتواند آفریدگان اهریمن را نابود کند و آفریدگان خوب حفظ شوند. خواسته‌های آفریدگار مستجاب شد اما امیال ویران‌گرانه‌ اهریمن برآورده نشد. آدمیان نیز به درگاه «وای» دعا می‌کنند. به خصوص در مواقع خطر زیرا او جنگ‌جوی سهم‌ناک و فراخ سینه‌ای است. در حالی که جامه‌ی نبرد بر تن دارد و مسلح به نیزه‌ای تیز و جنگ‌افزارهای زرین است، در تعقیب دشمنان خود خطر می‌کند تا اهریمن را نابود سازد و آفرینش اهورامزدا را پاسداری کند.

در ایران، «وای» شخصیتی بزرگ و در عین حال معمایی است. برای او هم آفریدگار (‌اهورا مزدا) قربانی می‌کند و هم اهریمن (‌انگره مینیو)‌.

بسیاری از پادشاهان و پهلوانان ایران زمین برای پیروزی بر دشمنان خود از «وای» کمک خواسته‌اند و او نیز دعای آنان را اجابت کرده است، از آن جمله «فریدون» برای پیروزی بر «اژدهاک» ، «جمشید» برای فراهم کردن زندگی خوش آریاییان‌، «تهمورث» برای پیروزی بر اهریمن‌، «کیخسرو» برای پیروزی بر «افراسیاب»، و از اتفاق می‌دانیم که باد در میدان کارزار یکی از عوامل اصلی پیروزی یکی از طرفین نبرد است.

در حالی که اهورا مزدا در بالا و در روشنی فرمان‌روایی می‌کند و اهریمن در پایین و در ظلمت، «وای» در فضای میان آن دو، یعنی در خلا حکم‌رانی دارد. در «وای» مفهوم بی‌طرفی هست، زیرا هم وای خوب و هم وای بد وجود دارد. بعضی از دانش‌مندان برآنند که او در تفکرات بعدی تبدیل به دو شخصیت شده‌است. «مسعود جلالی‌مقدم» در اثر خود درباره خصایص «وای» چنین می‌نویسد: «آریاییان او‌لیه به وای دو خصیصه را نسبت می‌دادند، یکی این‌که باد واقعی است که می‌وزد و در شکل طوفان با قدرت و سرعت به جلو می‌شتابد و هیچ مقاومتی در برابرش ممکن نیست، دیگر این‌که اصل نخستین‌ حیات است. ‌در تمامی موجودات زنده نفس حیاتی است و در عالم نیز ن‍فس حیاتی است و همان بادی است که تمامی موجودات زنده در هنگام مرگ بیرون می‌دهند». «وای» نیکوکار است و نابود کننده‌، پیوند می‌دهد و می‌گسلاند. نامش این است: پیش رونده ، پس رونده ، آن سو افکننده ، فرو افکننده.  او دلیرترین ، نیرومندترین ،سخت ترین و ستبر‌ترین است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , 

۲ Comments


  1. Mahsa
    1

    متاسفانه سمت چپ نوشته بریده شده هست
    و نمیشه خوند
    اشکال بزرگی هست


  2. Mahsa
    2

    یادم رفت بگم که هم با گوگل کروم و هم با اکسپلورر
    ضمنا با هیچ سایت دیگری چنین مشکلی ندارم