Saturday, 18 July 2015
26 November 2020
زن ایرانی

«زنی تازه در ایران پس از اسلام»

2012 June 26

سایه کوثری/ رادیو کوچه

اسلام در ایران با خود سنت‌ها و رسوم فراوانی به ارمغان آورد که یکی از آن‌ها رفتار و برخورد با زنان بود که به نظر می‌رسد وضع زن در ایران پس از اسلام با پیش از ورود آن تفاوت بسیاری داشته است.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

به عنوان مثال برخلاف آن‌چه در ایران ساسانی و پیش از آن وجود داشته، در دوره‌های گوناگون تاریخ ایران بعد از اسلام، هیچ‌گاه زن رسمن در امور سیاسی و مملکتی دخالت نداشته است، مگر در مواردی ویژه که شامل چند زن پادشاه یا حاکم یا زنانی که براساس لیاقت و شهامت خاص و دارا بودن هوش و استعداد فوق‌العاده از پوسته خود بیرون آمده و در عرصه جامعه و سیاست قدم نهاده‌اند.

هم‌چنین در دوران استیلای ترکان بر ایران که پیش از هجوم مغول در حدود دو قرن و نیم به طول انجامید، از لحاظ شباهت بیش از حد آداب و رسوم و سنت‌های قبیله‌ای ترک و مغول، جابه‌جا به اهمیت و قدرت سیاسی زن بر می‌خوریم و همین خود سبب فراهم کردن زمینه‌ای موافق و مساعد در ایران برای او در زمان حکومت‌های بعدی می‌شود.

زمانی که مغول به ایران حمله کرد، حدود دو قرن و نیم می‌گذشت که قبایل ترک آسیای مرکزی بر ایران مسلط شده و حکومت‌های کم و بیش بزرگ و مهمی تشکیل داده بودند. هر چند که در این دوره‌ها ایرانیان تلاش و کوشش زیادی انجام دادند که تمدن و فرهنگ، سنن و آداب خود را هم‌چنان دست نخورده و پابرجا نگه‌دارند و البته تا حدودی هم موفق شدند، که در این میان می‌توان به وضع زن در جامعه ایرانی که بنابر سنت قبیله‌ای آسیای مرکزی حقوقی بالاتر و مقامی والاتر از آن‌چه داشت اشاره کرد.

ترک‌ها هم‌چون مغول‌ها برای زنان اهمیت واحترام زیادی قائل و زن و مرد از حقوق مادی و معنوی مساوی برخودار بودند. زنان در کارهای خانه، گردش چرخ اقتصادی، جنگ و هم‌چنین در امور سیاسی و مسایل گوناگون هم‌پای مردان مشغول فعالیت بودند. هم‌چنین زنان در این دوره اموال و ثروت‌های خاص خود داشتند و به مقامات مهم می‌رسیدند و در موقع لزوم زمام امور قبیله و یا ایل را به دست می‌گرفتند.

به عنوان مثال در دوره غزنویان زنان نقش خود را به‌طور غیر‌مستقیم و در خلال اقدامات سیاسی، مانند مسئله جانشینی سلاطین، سیاست نزدیکی با دولت‌های هم‌جوار، عقد معاهدات صلح و نظیر آن ایفا می‌کردند.

در این دوره ازدواج‌های سلاطین با دختران حاکم رواج داشت که بیش‌تر جنبه سیاسی و مادی داشتند و برای نزدیکی به سلطان و یا تشدید رابطه دوستی با او بوده است.

یکی از رایج‌ترین ازدواج‌ها در این دوره ازدواج شاه‌زاده زنان غزنوی با حکام خوارزم یا خوارزمشاهیان بوده که معروف‌ترین آنان یکی «حره کالجی» دختر «سبکتکین» خواهر «سلطان محمود» است که به همسری «ابوالعباس خوارزمشاه» در آمد.

در این دوره به زنانی برمی‌خوریم که در توطئه‌ها شرکت می‌کردند و یا برعکس به زنانی که از نظر سواد، پارسایی، خانه‌داری و خدمت به دست‌گاه غزنویان معروفیت زیادی داشتند. در این دوره حرم‌سرای شاهان و شاه‌زادگان پر از زنان گوناگون عقدی و غیر‌عقدی بوده که این حرم‌سراها خود دست‌گاهی مستقل و مفصل داشته که اشخاص زیادی در آن مشغول به کار بودند و به همین دلیل زنانی که نقش‌های سیاسی ایفا کرده باشند در این دوره بسیار نادراند.

در دوره سلجوقی که به تدریج زمینه نفوذ پذیری سنن قبیله‌ای زیاد شد و مثل گذشته تظاهر و تعصب مذهبی نداشتند، زنان از پس پرده بیرون آمدند و قدرت و مقامی را که در سرزمین‌های موطن خود داشتند، باز یافتند

در دوره سلجوقی که به تدریج زمینه نفوذ پذیری سنن قبیله‌ای زیاد شد و مثل گذشته تظاهر و تعصب مذهبی نداشتند، زنان از پس پرده بیرون آمدند و قدرت و مقامی را که در سرزمین‌های موطن خود داشتند، باز یافتند. در این دوره  زنان به سلطنت و حکومت رسیده و یا  زنانی که مستقیم یا غیر‌مستقیم در کار سلطنت شوهران یا فرزندان خود شریک بودند بسیار فراوان هستند.

قابل ذکر است که منابع ایرانی مسلمان ما با بی‌میلی و خشکی از زنان این دوره یاد کرده‌اند و از ذکر وقایع مربوط به آنان خیلی سریع گذشته‌اند ولی در میان همین نوشته‌های کوتاه و خشک آثاری فوق‌العاده را می‌توان پیدا کرد.

از زنان معروف این دوره  «ترکان خاتون»، همسر «ملکشاه» دختر «طمغاج خان»، نوه «ایلک خان» از «آل افراسیاب» یا «ایلک خانیه» است که در کار سلطنت شوهر دخالت مستقیم داشته است و یکی از مهم‌ترین کارهایی که از سوی او انجام شده برکناری «خواجه نظام‌الملک»، وزیر معروف سلجوقی است که بر سر مسایل جانشینی با یک‌دیگر اختلاف داشته‌اند که گویا تا مدت‌ها این اختلافات حل نشد و ترکان خاتون در این مبارزه پنهانی پیروز شد.

از زنان دیگر این دوره «پادشاه خاتون» دختر «قتلغ ترکان» بوده که او نیز بر کرمان فرمان رانده که زنی فوق‌العاده مهم و با اصالت بوده است.

هم‌چنین درباره پادشاه خاتون در منابع می‌گویند: زن عالم عادلی بود، دارای نفسی با خاصیت‌های مثبت که هنرمند، خطاط و هم‌چنین شاعر بوده و با دانش‌مندان و اهل فضل زیاد تماس داشته و در عهد این پادشاه شعر رونقی تمام گرفت. مدارس علم را برپا کرد و به آن رونقی جدید بخشید. این چند بیت شعر زیر از این پادشاه خاتون شاعر است:

«من آن زنم که همه کار من نکو کاریست

به زیر مقنعه من بسی کله داریست

به هر که مقنعه‌ای بخشم از سرم گوید

چه جای مقنعه تاج هزار دیناریست»

در زمان حکومت سلجوقی و سپس اتابکان زنان نقش بسیار موثری را در تشکیل و دوام حکومت‌های محلی ایران به عهده داشته‌اند و موفقیت‌هایی در مقابل ایلخانان به دست آورده‌اند.

اما عصر خوارزمشاهیان دوره مهمی از نظر حکومت زن بر ایران است. در نتیجه ازدواج‌ها وسیله نزدیکی حکام و سلاطین به یک‌دیگر می‌شدند.

از اولین زن مشهور خاندان ترکان خاتون همسر سلطان ایل ارسلان است که یکی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین زنان دوره خوارزمشاهی به حساب می‌آید. وی در زمان شوهر مورد مشورت او و بنا بر سنت ترکان در کار مملکت نظارت مستقیم داشت. وقتی شوهرش فوت شد او خود به تنهایی زمام امور به دست گرفت و در جنگ‌های بسیار هم شرکت کرد.

«ترکان خاتون» که در دوره فرمان‌روایی سلطان محمد رسمن حکومت خوارزمی را برعهده داشت در اداره مملکت هم پایه پسرش بود و در سراسر قلمرو خوازمشاهی هنگامی که از جانب وی و سلطان دو فرمان جداگانه و مختلف در یک قضیه می‌رسید تنها تاریخ فرمان را نگاه می‌کردند، هر کدام تاریخی موخر داشت آن فرمان را به کار می‌بستند.

ترکان خاتون وزیر مخصوص داشت و هفت تن از دانش‌مندان مشهور در دیوان انشای او به کار مشغول بودند.

می‌گویند ترکان خاتون زنی ستم‌کار و سنگ‌دل بود و سبب نابودی بسیاری از خاندان‌های کهن و اصیل ایرانی شد. او زنی عیاش و خوش‌گذران بود و پیوسته درخفا مجالس انس و طرب برپا می‌کرد.

و سرانجام با حمله مغول‌ها به ایران توسط «چنگیز خان» دستگیر شد و تا زمانی که «سلطان جلال‌الدین» در قید حیات بود از اخبار ترکان خاتون خبری به دست می‌آمد ولی پس از مرگ وی دیگر از سرنوشت این خاتون در ایران اطلاعی به دست نیامد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , 

۵ Comments


  1. علی آذری
    1

    بعید میدونم نیمی از موارد عنوان شده در این مطلب هم سندیت تاریخی داشته باشه


  2. هم نوا
    2

    این الان بررسی مسائی تاریخی-احتماعی بود یا یک رمان!؟
    لطفن توجه داشته باشید زمانی که مسائل تاریخی و روابط اجتماعی را بیان میکنید هم منابع خود را نام ببرید که بدون منبع بهترین تحقیقات کوچک ترین ارزش و اعتباری ندارند و متاسفانه اعتبار نویسنده و ناشر را به زیر سوال میبرند. لطفن از منابع درست و نه سایت های زرد یا رمان های تاریخی که بنا به قدرت تخیل نویسنده قهرمان می آفرینند استفده کنید. اعتبار سایت رادیوکوچه با این مطالب زیر سوال خواهد رفت.


  3. هم نوا
    3

    ظاهرن منبع شما هم این تارنمای بی اعتبار بوده! متاسفانه با این مطالب اعتبار رادیوکوچه را به شدت زیر سوال بردید.

    http://arxacigati.blogfa.com/post-5.aspx


  4. سایه کوثری
    4

    درست است من از مقاله خانم دکتر شیرین بیانی که استاد تاریخ دانشگاه تهران است هم در نوشتن متن استفاده کرده‌ام اما منابعم را ذکر نکرده‌ام. البته من یادم نیست که این مقاله را در این وبلاگی که لینکش را فرستادید دیدم یا در جایی دیگر. ولی در هر صورت باید اسم دکتر شیرین بیانی را حتما می‌آوردم.

    اما من بر خلاف نظر شما، معتقدم که نوشته‌‌های دکتر بیانی بسیار معتبر است. دکتر شیرین بیانی یکی از متخصصان تاریخ مغول است و در این زمینه همیشه به پژوهش‌های ایشان ارجاع داده می‌شود.


  5. هم نوا
    5

    سرکار خانوم کوثری، همانگونه که می‌دانید برای بیان یک رویداد تاریخی و یا تحلیل و بررسی روابط اجتماعی در بازه های گوناگون زمانی، نیاز به منابع معتبر و مستندات اصیل تاریخی می‌باشد. مطالبی که عنوان فرمودید متاسفانه نه منبعی دارند و نه به واقعیت نزدیک هستند. از جایگاه و منزلت زن در جوامع مغول، ترک و عرب و البته آزادی زن و جایگاه ویژه وی در این جوامع نام می‌برید و آن جوامع را جوامعی آزاد برابری حقوق زن و مرد بیان می‌فرمایید! برعکس آن بیانات به ایران پیش از اسلام می‌تازید و البته خود گفته خویش را با بیان نمونه‌هایی استثنا نقض می‌کنید. متاسفانه این بیان ضد و نقیض و بی‌منبع، اعتبار نوشته‌تان را به زیر سوال می‌برد. در دوره‌های پیش از اسلام نه بمانند «ترکان خاتون» و «ملک شاه» و غیره که معشوقه گان سلاطین بودند و به قدرت عشوه خویش در اداره امور مملکتی دخالت می‌کردند که با مرگ عاشق به فراموشی سپرده می‌شدند، در دوره‌های ایران پیش از اسلام زنان ایرانی در تمامی امور مملکتی برخوردار از حقی ویژه و مورد احترام جامعه ایران بودند. از کرامت اجتماعی زن در آن دوره تاریخی که تا فرمانروایی شرایط پیشرفت و ترقی اجتماعی داشتند (دو تمدن «ایلام» و «شهر سوخته») بگیرید تا زنان سردار هخامنشی «آرتیمیس»، «یوتاب»، «گردآفرید» و غیره، تا «ویشکا» ی اشکانی و زنان ایرانی در دوره ساسانی. در دوره هخامنشی زن ایرانی نه تنها در جامعه فعال و دارای حق برابری با مرد بود که زن ایرانی در آن جامعه دارای حرمت و کرامت انسانی بود. بعنوان نمونه «حقوق زن در دوره بارداری»، «مرخصی زنان شاغل به هنگام بارداری» و غیره. میراث بجا مانده شامل ظروف و اشیای تزئینی و یا سنگ نگاره‌ها و نقوش برجسته در ایذه، شوش، شهرسوخته سیستان، جیرفت، کاخ بیشاپور، بیستون و … که از دوره‌های مختلف تاریخ ایران پیش از اسلام برجای مانده، خود گویای این مدعا و شاهدان زنده آن هستند. در متون ادبی و آثار ادبی بزرگان ایران نیز به این موارد بار‌ها اشاره شده و گواه جایگاه ویژه زن و حقوق برابر او در جامعه ایرانی آن دوران است. «فردوسی»، «حافظ»، «نظامی گنجوی» و… این موارد را به زیبایی در آثار خود بیان کرده‌اند. در پایان برای قیاس زن ایرانی در دوره پیش از اسلام و پس از ورود مسلمانان به ایران کتاب «سیمای دو زن» نوشته «سعیدی سیرجانی» را به شما معرفی می‌کنم. در این کتاب به زیبایی دو زن در دوره متفاوت تاریخی را به تصویر می کشد. «لیلی» نماد زن ایرانی در جامعه مسلمان که معشوقی است ناتوان، اشک می ریزد و تسلیم سرنوشت محتوم خویش است، در برابر پدر و شوهر (جامعه مردسالار مسلمان) سر تعظیم فرو می آورد و به عشقی پنهانی به قیمت خیانت به شوهر نامی خویش تن در میدهد. در دیگر سو «شیرین» نماد زن ایرانی پیش از اسلام، دختری است سرکش که در برابرسرنوشت عصیان می کند. «شیرین» معشوقی ست مبارز، توانگر، آزاده و در عین حال محجوب ، که اراده و غرور خویش نمی‌بازد و به جای اشک ریختن در فراغ یار به دنبال وی می‌رود، او را می یابد و آنگاه که وصالی به قیمت بی‌حرمتی نزدیک است از معشوق دوری می‌کند و عشق و غرور به عاشقی هرزه نمی‌فروشد. با دست پلید سرنوشت به مبارزه برمی خیزد و از عاشقی هرزه نازنیین یاری می سازد لایق عشق خویش..