Saturday, 18 July 2015
05 December 2020
گردونه مهر

«نمادشناسی صورتک»

2012 October 30

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نمادگرایی صورتک یا نقاب در سرزمین‌های شرق، برحسب موارد استفاده‌اش متفاوت بوده است. انواع اصلی صورتک برای تاتر، برای کارناوال و برای مراسم خاک‌سپاری است که به خصوص در میان مصریان استفاده می‌شده است. صورتک تاتر که در عین حال صورتک رقص‌های مقدس است، به نوعی ظهور «من» عمومی است. شخصیت نقاب‌پوش به طور معمول به وسیله‌ی صورتک تاتر تغییر نمی‌کند؛ این امر بدین معنا است که «من» تغییرناپذیر است و از شکل‌های مختلف صورتک‌های تاتر، تاثیر نمی‌پذیرد. با این وجود، به تعبیری دیگر، تغییر از طریق تطابق بازیگر با نقشی که ایفا می‌کند رخ می‌دهد؛ از طریق هم‌ذات‌پنداری با خدایی که بازیگر تمثیل اوست و همانا هدف اصلی نمایش است. در سنت یونانی، صورتک‌های تاتری نشان‌دهنده‌ی یک شخصیت خاص بود که در بازیگر نمود یافته بود. این صورتک‌ها اغلب قالبی یک شکل (مانند صورتک‌های تاتری ژاپنی) داشتند اما در آن‌ها بر خطوط مشخص یک شخصیت خاص تاکید می‌شد: شاه، پیرمرد، زن، خدمت‌کار و غیره. بازیگری که نقاب را می‌پوشید، در ظاهر و یا از طریق انطباقی جادویی، با شخصیتی که ارائه می‌کرد هم‌ذات می‌شد. در این حالت صورتک نماد هم‌ذات‌پنداری بود. اگر برای مثال، این بازیگر صورت ظاهر یک شیطان را می‌پوشید، سرانجام با آن شیطان هم‌سان می‌شد.

در صورتک‌های کارناوالی فرهنگ‌های شرقی، تمایلات شیطانی علنی می‌شود که این نقاب‌ها به منظور دفع شیاطین و اجنه به کار می‌روند و حالتی نجات‌بخش دارند. برای نمونه در ژاپن، از زمان جشن‌های باستانی «نو» این نقاب‌ها با تحویل سال ارتباط داشته است. صورتک‌های کارناوالی درواقع به عنوان تزکیه‌کننده و تهذیب‌گر عمل می‌کنند. این نقاب پنهان نمی‌کند بل‌که برعکس، گرایش‌های پست را آشکار می‌کند و به منظور دورکردن این گرایش‌ها است. صورتک مراسم خاک‌سپاری، نمونه‌ی نوعی تغییرناپذیری است که با مرگ هم‌جنس می‌شود. «بورکهارت» می‌نویسد: « صورتک خاک‌سپاری برآن است که مانند یک مومیایی، نفس استخوان‌ها را در خود حفظ کند، یعنی حالتی دقیق و رسا، اما پست‌تر از انسان در صورتک محفوظ می‌ماند، اما باقی ماندن این حالت اگر در مورد فردی خاص که از نظر مقام روحی به درجه‌یی خاص نرسیده باشد بدون خطر نخواهد بود.» هرچند که صورتک خاک‌سپاری در چین به اشکال مختلف است، لیکن به قصد ثابت نگاه داشتن و اسکان دادن روح سرگردان( هوئن) است؛ صورتک‌های خاک‌سپاری در چین پیش از استفاده از سنگ قبر معمول بوده است.

نزد اغلب تمدن‌های باستانی عمل رقص با صورتک متداول بوده است. به نظر برخی از محققان رقص‌های صورتک‌پوشان در اصل از آیین‌های شکار به وجود آمده است و تبدیل به رقص برای درمان شده است؛ زیرا مردمان باور داشتند که بیماری‌ها را حیوانات می‌فرستند تا از شکارچیان انتقام بگیرند. در آفریقا، صورتک‌ها در ارتباط با آیین‌های کشاورزی و آیین‌های خاک‌سپاری و سرسپاری هستند. رقص‌های دسته‌جمعی نقاب‌داران در آفریقا، در پایان فصل( هنگام شخم، بذرافشانی و درو) درباره‌ی رویدادهایی چون اصول خلقت، شکل‌گیری جهان و تشکل جوامع بود. اما این رقص‌ها فقط یادآور این رویدادها نبود بل‌که درواقع تکرار آن‌ها بود، برای نشان‌دادن فعل و انفعال دایمی آن‌ها و حتا به نحوی فعال‌کردن دوباره‌ی حقیقت بالفعل آن‌ها از طریق بردن این رویدادها به زمانی افسانه‌ای. صورتک‌های آفریقایی، در دوره‌های مختلف، اساطیری را جان می‌بخشند که خاست‌گاه آداب و رسوم روزمره بوده‌اند. این آیین‌ها، بازسازی پیدایش کائنات بود و مراسم نقاب‌پوشان، نمایش این شکل‌گیری است. اما در آیین‌های سرسپاری، صورتک‌های آفریقایی مفهومی متفاوت پیدا می‌کنند. شخص نقاب‌پوش تجسم فرشته‌ای می‌شود که به انسان‌ها تعلیم می‌دهد؛ رقص‌های صورتک‌پوشان، سرسپردگان جدید را مطمئن می‌کند که وضعیت قدیمی‌شان از بین رفته تا آن‌ها در وضعیتی جدید دوباره متولد شوند.

صورتک‌ها هم‌چنین وسیله‌ی تسخیر هستند؛ صورتک نیروی زنده‌ای را که از یک موجود بشری و یا از یک حیوان در لحظه‌ی مرگش بیرون می‌گریزد تسخیر می‌کند. رقاص که می‌خواسته فردیت خود را حفظ کند، و از صورتک به عنوان یک حامی زنده و جان‌دار استفاده کند، به موجود دیگری تبدیل می‌شود: به فرشته، حیوان، موجودات اساطیری یا افسانه‌ای که در همان لحظه با رقص او شکل گرفته‌اند و قدرتشان تجهیز شده و به حرکت درآمده است. نیروی تسخیرشده نه با نقاب که فقط جنبه‌ای از موجود را ظاهر می‌کند هم‌ذات می‌شود، و نه با نقاب‌پوش که به این نیرو دست یافته بی‌آن‌که صاحب آن باشد. نقاب درواقع میانگین میان دو نیرو است، و نسبت به کسی که در این نبرد خطرناک میان تسخیرشده و تسخیرکننده آن را می پوشد، بی‌تفاوت است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , ,