Saturday, 18 July 2015
04 December 2020
پانوراما

« صنیع الملک و روزنامه دولت علیه ایران»

2012 November 02

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

چنان‌چه می‌دانیم دومین روزنامه به زبان فارسی در ایران به نام «وقایع اتفاقیه» در سومین سال سلطنت «ناصرالدین‌شاه» و پس از گذشت چهارده سال از تلاش‌های مداوم «میرزاصالح شیرازی» چاپ و منتشر شد. این روزنامه با چاپ سنگی، در چهار تا هشت صفحه به وسیله دولت به طور هفتگی با اخبار ایران و جهان و مقالات سودمند علمی در تهران به چاپ می‌رسید. نخستین شماره‌ی این روزنامه با نام «روزنا‌‌م‌چه اخبار دارالخلافه‌ی تهران» منتشر شد و در بالای اولین صفحه‌ی آن، شیر و خورشید و عبارت «یا اسداله الغالب» نوشته شد و در دو طرف آن تصویر دو درخت دیده می‌شد. اما از شماره دوم، نام آن به روزنامه «وقایع اتفاقیه» تغییر کرد و در مجموع به مدت ده سال، 471 شماره از آن منتشر شد. این روزنامه تا شماره‌ی 16، روزهای جمعه‌ی هر هفته و پس از آن روزهای پنج‌شنبه منتشر می‌شد. بهای تک‌فروشی آن ده شاهی و حق اشتراک سالیانه‌ی آن، بیست‌و‌چهار قران بود که در آن زمان به نسبت گران به نظر می‌رسید. در این روزنامه نخست اخبار مربوط به شاه و دربار چاپ می‌شد و آن‌گاه به اخبار پا‌ی‌تخت می‌پرداختند و بعد اخبار شهرستان‌ها و در پایان اخبار جهان. در انتشار اولیه و اداره‌ی این روزنامه پنج نفر سهم به‌سزایی داشتند: «میرزا تقی‌خان‌امیرکبیر» که بنیان‌گذار آن بود، «حاجی میرزا جبار تذکره‌چی» (موسس کارخانه بلورسازی) مدیر و سردبیر، «میرزا عبداله» خبرنگار و نویسنده، «ادوارد برجیس» مترجم و مسئول مالی و مباشر روزنامه و «حاج عبدالمحمد» مسئول و ناظر چاپ. این روزنامه در ابتدا به علت عدم توجه مردم به مسائل اجتماعی و سیاسی و بی‌سوادی خلق، مورد استقبال عمومی واقع نشد، تا جایی که دولت به ناچار، خرید آن را برای گروهی از کارمندان دولت اجباری کرد: «هرکس در ایران دارای دویست تومان مواجب دولتی است، باید اجیر یک روزنامه شده، در سال دو تومان قیمت آن را بدهد.»

در سال 1276 هجری قمری با تشکیل مجلس شورای دولتی و با انتصاب «شاه‌زاده اعتضادالسلطنه» به وزارت علوم، روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه تابع این وزارت‌خانه شد. یک‌سال بعد در شماره‌ی 471 روزنامه، نخست واژه‌ی «اتفاقیه» از کنار وقایع برداشته شد و بعد از شماره 472 به نام «روزنامه‌ی دولت علیه ایران» انتشار یافت. این تغییر نام با توجه به علاقه‌مندی ناصرالدین‌شاه به داشتن روزنامه‌ی مصور بود، برای انجام این تمایل مدیریت روزنامه به «میرزا ابوالحسن‌خان غفاری» ملقب به «صنیع‌الملک» واگذار شد. صنیع‌الملک از برجسته‌ترین هنرمندان عصر ناصری و بنیان‌گذار نخستین هنرکده و پیش‌گام هنر گرافیک در ایران بود. او که با ارائه‌ی پرده‌ای از چهره‌ی «محمدشاه» به جمع نقاشان دربار پیوسته بود، چندی بعد برای هنرآموزی و به قصد آشنا شدن با فن چاپ به ایتالیا فرستاده شد و در موزه‌های فلورانس و رم به رونگاری از آثار استادانی چون «رافائل» و «تیسین» پرداخت. او پیش از انتخاب به عنوان مدیرمسئول روزنامه‌ی دولت علیه ایران، به سفارش صدراعظم وقت، «میرزاآقاخان نوری»، پرده‌های سلام نوروزی، شامل چهره‌های شاه و بیش از 80 تن از شخصیت‌های درباری و دولتی را نقاشی کرد و بین سال‌های 1270 تا 1273 هجری قمری مصورسازی نسخه‌ی خطی «هزار و‌ یک‌شب» را در شش جلد و مشتمل بر 1134 صفحه تصویر را با کمک شاگردانش در «مجمع الصنایع ناصری» به پایان رساند.

صنیع‌الملک به دلیل فراگیری نقاشی و فن چاپ تصویر در اروپا، در سال 1277هجری قمری (1861میلادی) به ریاست «دارالطباعات همایونی» برگزیده شد. در همان سال روزنامه دولت علیه ایران را در اختیار او گذاشتند تا یک روزنامه مصور منتشر کند. او این روزنامه را با تصاویر گراوور انتشار داد. لقب رسمی او رئیس اداره انطباعات و روزنامه‌جات بود و او تا آخر عمر این مناصب را بر عهده داشت.

وی در آغاز، لقب «خان» دریافت کرد و بعد در سال 1277هجری قمری «نقاش‌باشی» شد. این انتصاب به غیر از قابلیت و کفایت هنری او، بر اثر رابطه‌ی شخصی‌اش با ناصرالدین‌شاه بود که کار تعلیم نقاشی و طراحی او را بر عهده داشت. او در نخستین شماره روزنامه‌ی «دولت علیه ایران» تک‌چهره‌ای از خود را چاپ کرد که به عنوان نخستین خودنگاره‌ی چاپ شده در روزنامه در ایران محسوب می‌شود. ابوالحسن‌خان در مجموع 57 تصویر چاپی از رجال برای روزنامه دولت علیه ایران تهیه کرد و یکی از آن‌ها چاپ باسمه ای بود. ناصرالدین‌شاه به قدری کار وی را پسند کرد که هفت ماه بعد از آغاز به کار وی در روزنامه به تاریخ 27 شوال 1278هجری قمری اعلام کرد که میرزا ابوالحسن‌خان به لقب «صنیع‌الملک» مفتخر شده است و نیز اعلام شد که مدرسه نقاشی جدیدی برپا شده و از والدین خواسته شد تا نام فرزندان خود را در این مدرسه ثبت کنند. والدین فرزندان خود را روزهای شنبه برای تعلیم نقاشی نزد صنیع الملک می‌آوردند؛ شاگردان در روزهای دیگر هفته نیز می‌توانستند از نقاشی‌های استاد و نقاشی‌های چاپی اروپایی بهره بگیرند. روز جمعه هم که تعطیل عمومی بود مردم می‌توانستند از مدرسه و آثار آن دیدن کنند. صنیع الملک کار چاپ روزنامه و تهیه تصاویر رنگی را تا سال 1284هجری قمری( 1866میلادی) که در 54 سالگی درگذشت، ادامه داد و ناصرالدین شاه هنر نقاشی را از او یاد گرفت. صنیع الملک مشخصات و خصوصیات روحی اشخاصی را که مدل او قرار می‌گرفتند و یا در تابلوهای خود معرفی می‌کرد، به خوبی می‌شناخت و با سادگی عجیبی که قدر مسلم نشان از قدرت دید و مهارت دست او داشت، آن‌ها را نشان می‌داد. او بیش از همه موضوعات دیگر به انسان علاقه‌مند بود و به همین علت هم تعداد فراوانی تک‌چهره از خود به یادگار گذاشته است.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , , , , ,