Saturday, 18 July 2015
27 November 2020
پانوراما

«آغاز هنر نمایش در عصر مشروطه»

2012 November 18

پیمان عابدی/ رادیو کوچه

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نمایش‌نامه‌نویسی در ایران از حدود صدسال پیش با ترجمه‌ی آثار «میرزا فتح‌علی آخوندزاده» به دست «میرزاجعفر قراچه‌داغی» آغاز شد و پس از او «میرزا مکلم‌خان» در این رشته آثاری به وجود آورد. از آغاز جنبش مشروطه‌خواهی به بعد، جمعی از اصحاب ذوق و هنر در نوشتن نمایش‌نامه و بازی کردن آن شور و شوق فراوان نشان دادند و فداکاری کردند. تکامل این هنر، به خصوص در قسمت بازیگری آن، بسیار تدریجی بود و به دشواری انجام می‌گرفت. تمام پیش‌رفت‌هایی که در این فن حاصل شد، نتیجه‌ی کوشش اهل هنر بود، وگرنه در آن دوره هنوز جامعه برای تشویق این هنر استعدادی نشان نمی‌داد و زمینه‌ی اجتماعی رشد و تکامل نمایش وجود نداشت. چند سال پیش از اعلان مشروطیت، نخستین دسته‌های بازیگر در رشت و تبریز شروع به کار کردند. این دسته‌ها عبارت بودند از بازیگران مرد و زن ارمنی که از قفقاز می‌آمدند و نمایش‌نامه‌هایی را که با خود آورده بودند به زبان ارمنی و در برخی موارد ترجمه‌ی آن‌ها را به آذربایجانی با شرکت افراد محلی بازی می‌کردند؛ اما در خود ایران، بعد از استقرار مشروطیت، نمایش‌نامه‌هایی به صورت کمدی و به تقلید تئاتر قدیم فرانسه نوشته شد و نویسندگان مقداری از شیرین‌کاری‌های بازی‌های ملی و نمایش‌های تخت حوضی را در آن وارد می‌کردند.

«بازیل نیکیتین» که از اوایل سال 1330 هجری قمری در رشت کنسول روس بود می‌گوید: «در رشت نمایش‌های دایمی وجود نداشت، اما گاهی نمایشی می‌دادند و من در آن حضور می‌یافتم، نقش زنان را هم مردان بازی می‌کردند و در خاطر دارم که این «پیس»ها از فرانسه ترجمه شده بود. در یکی از نمایش‌ها، نتایج بد عادت به مسکرات را مجسم می‌کرد و جنبه‌ی تعلیم و تربیتی داشت. بعد با نویسنده‌ی این پیس آشنا شدم و نسخه‌ی آن را به من داد که رونوشتی از آن برای «پروفسور ژوکوفسکی» ایران‌شناس، استاد خودم فرستادم تا نمونه‌ی پیس‌های ابتکاری ایران را ببیند.» در سال 1336 هجری قمری جمعیت ادبی «فرهنگ» رشت، دسته‌ی نمایشی تشکیل داد که کارگردان و هنرپیشه اصلی آن «آقادایی نمایشی» بود، در برنامه‌ی این دسته هم نمایش‌نامه‌های «مولیر» غلبه داشت، ولی نمایش‌نامه‌هایی مانند «آرشین مالالان» و نظایر آن نیز به تماشا گذاشته می‌شد. اما در آذربایجان از مدت‌ها پیش، ارامنه‌ی تبریز تئاتری به نام «آرامیان» داشتند و آن یگانه تالار نمایشی بود که خود ارامنه به اتفاق مسلمانان نمایش‌های خود را به معرض تماشا می‌گذاشتند. از سال 1335 هجری قمری گروه‌های متعددی به نام «جمعیت خیریه آذربایجان»، «جمعیت نشر معارف»، «هیات نشر صنایع» و «هیات امید ترقی» به وجود آمد، این گروه‌ها نمایش‌های متعددی به معرض تماشا گذاشتند، تا این‌که در سال 1305خورشیدی سالن و صحنه‌ی آبرومندی به نام تئاتر «شیر وخورشید سرخ» در زمین‌های ارک( باغ ملی سابق) ساخته شد.

در دوره دوم مشروطیت به تدریج دسته‌های نمایشی کوچکی از روشن‌فکران در تهران پدید آمد که نخستین آن‌ها «شرکت فرهنگ» بود، این گروه از کسانی تشکیل شده بود که در میان مردم مقبولیت داشتند

در دوره دوم مشروطیت به تدریج دسته‌های نمایشی کوچکی از روشن‌فکران در تهران پدید آمد که نخستین آن‌ها «شرکت فرهنگ» بود، این گروه از کسانی تشکیل شده بود که در میان مردم مقبولیت داشتند. افرادی نظیر «محمدعلی فروغی»، «عبداله مستوفی»، «علی‌اکبر داور»، «فهیم الملک» و «سیدعلی نصر» و نمایش‌نامه‌های خود را که بیش‌تر جنبه‌ی سیاسی و انتقادی داشت، سالی یکی دو مرتبه در باغ‌های بزرگ تهران مانند پارک اتابک و پارک ظل‌السلطان و پارک امین‌الدوله به معرض نمایش می‌گذاشتند و درآمد آن را صرف تاسیس مدرسه می‌کردند. درحدود سال 1329 هجری قمری شرکتی به نام «تئاتر ملی» تاسیس شد. این گروه ترجمه‌ی دست‌خورده و تحریف شده‌ی کمدی‌های «مولیر» و «گوگول» را به معرض نمایش می‌گذاشت. در سال 1334 هجری قمری «کمدی ایران» تاسیس شد و هنرمندان و نویسندگان شایسته‌ای نظیر «منشی باشی»، «عنایت‌اله شیبانی»، «محمدعلی ملکی»، «احمد محمودی»، «مهدی نام‌دار»، «سیدرضا هنری»، «رفیع حالتی»، «حسین خیرخواه» یا «سیدعلی نصر» که از اروپا برگشته بود هم‌کاری می‌کردند. در صحنه‌ی این نمایش‌ها برای نخستین بار نقش زنان که تا آن هنگام به عهده‌ی مردان جوان بود به خود زنان واگذار شد.

در سال 1340 هجری قمری گروه نمایشی دیگری به نام «ایران جوان» تشکیل شد، در برنامه‌ی این گروه نمایش «جعفرخان از فرنگ آمده» نوشته‌ی حسن مقدم مقام ممتازی داشت. در مورد کمدی‌های اجتماعی و انتقادی مانند جعفرخان…، نویسندگان موضوع را از متن اصلی خارجی اقتباس می‌کردند و برحسب امکانات و مقتضیات زمان و مکان و ذوق و سلیقه ایرانی کم و بیش در آن تصرف می‌کردند. هدف عمده و اصلی نویسندگان، بالا بردن سطح فرهنگ و دانش عمومی و مبارزه‌ی جدی با جهل و عقب‌ماندگی توده‌ی مردم بود. نمونه‌های دیگر این نوع کمدی در آن دوران، نوشته‌های «میرزا احمدخان کمال الوزاره» و نمایش‌نامه‌ی «حاجی متجدد» اثر «محمد حجازی» بود. کمدی‌های موزیکال نیز در ایران زیر نفوذ مستقیم کمدی موزیکال قفقاز بسط و گسترش پیدا کرد؛ از آن میان اپرت‌های «آرشین مالالان» و «مشهدی عباد» شهرت فراوان کسب کردند. در سال 1341 هجری قمری «علی‌نقی وزیری» که هنر موسیقی را در اروپا فراگرفته بود به هم‌راهی چند تن از هنرپیشگان، «کلوپ موزیکال» را به وجود آورد، این باشگاه قطعاتی از اپراها و اپرت‌ها را در تهران و دیگر شهرها به معرض نمایش گذاشت.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,