Saturday, 18 July 2015
25 January 2021
نگاهی به تاریخچه بازی تخته نرد؛ یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های جهان

«تخته نرد در گذر تاریخ »

2010 February 17

سیمین / رادیو کوچه

simin@koochehmail.com

به‌طور معمول در روزهای تعطیل اعضای خانواده و دوستان گرد هم جمع می‌شوند و در کنار خوش و بش و خوردن ناهار و شام، بساط بازی‌های دسته‌جمعی هم فراهم است . از میان این بازی‌ها تخته نرد از جمله بازی‌هایی است که پیر و جوان را پای خودش می‌کشاند و ساعت‌ها مشغول می‌کند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

گفته شده که تخته نرد را ایرانی‌ها اختراع کردند. در این برنامه سری به تاریخ می‌زنم تا پیرامون تاریخچه این بازی هیجان‌انگیز اطلاعاتی کسب کنم.

در یکی از داستان‌هایی که به زبان پهلوی برجا مانده داستانی مربوط به پیدایش تخته نرد آمده:

در زمان پادشاهی انوشیروان خسرو پسرقباد، پادشاه هند«دیورسام بزرگ» برای سنجش خرد و دانایی ایرانیان و اثبات برتری خود شطرنجی را که مهره‌های آن از زمرد و یاقوت سرخ بود، به همراه هدایایی نفیس به دربار ایران فرستاد و «تخت ریتوس» دانا را نیز گمارده‌ی انجام این کار ساخت. او درنامه‌ای به پادشاه ایران نوشت: «از آن‌جا که شما شاهنشاه ما هستید، دانایان شما نیز باید از دانایان ما برتر باشند. پس یا روش و شیوه‌ی آن‌چه را که به نزد شما فرستاده‌ایم (شطرنج) بازگویید و یا پس از این ساو و باج برای ما بفرستید».

شاه ایران پس از خواندن نامه چهل روز زمان خواست و هیچ یک از دانایان در این چند روز چاره و روش آن را نیافت، تا این‌که روز چهلم بزرگمهر که جوان‌ترین وزیر انوشیروان بود به پا خاست و گفت: «این شطرنج را چون میدان جنگ ساخته‌اند که دو طرف با مهره‌های خود با هم می‌جنگند و هر کدام خرد و دوراندیشی بیشتری داشته باشد، پیروز می‌شود.» و رازهای کامل بازی شطرنج و روش چیدن مهره‌ها را گفت. شاهنشاه سه بار بر او درود فرستاد و دوازده هزار سکه به او پاداش داد. پس از آن «تخت ریتوس» با بزرگمهر به بازی پرداخت. بزرگمهر سه بار بر تخت ریتوس پیروز شد. روز بعد بزرگمهر تخت ریتوس رابه نزد خود خواند و وسیله‌ی بازی دیگری را نشان داد و گفت: «اگر شما این را پاسخ دادید ما باج‌گزار شما می‌شویم و اگر نتوانستید باید باج‌گزار ما باشید.» دیورسام چهل روز زمان خواست، اما هیچ یک از دانایان آن سرزمین نتوانستند «وین اردشیر» (تخته نرد) را چاره گشایی کنند و به این ترتیب شاه هندوستان پذیرفت که باج‌گزار ایران باشد و  این بازی نو تخته نرد بود.

این داستان در عین این‌که مقابله تفکر ایرانی با تفکر بیگانه را نشان می‌دهد، یعنی دخالت تقدیر و سرنوشت (نرد) و یا احاطه کامل تدبیر و عقل انسان بر زندگی (شطرنج)، شاید نشانی از حقیقت نداشته باشد و تخته نرد به یک باره و توسط یک نفراختراع نشده‌است. اما در این‌که تخته نرد یکی از قدیمی‌ترین بازی‌های جهان است، شکی نیست.

تا چندی پیش تصور می‌شد که خاستگاه تخته نرد در حدود پنج هزار سال پیش در بین‌النهرین بوده است. در دهه بیستم میلادی باستان‌شناس انگلیسی سر لئونارد وولی (Sir Leonard Woolley) در خرابه‌های آرامگاه سلطنتی اور (عراق کنونی) یک بازی تخته نرد یافت که با بازی‌های کنونی تفاوت چندانی ندارد. چند سال بعد در مقبره «توت‌انخ‌آمون» در دلتای نیل تخته نردهای دیگری کشف شدند که قدمت آن‌ها به ۱۵۰۰ سال قبل از تولد مسیح می‌رسد. بسیاری از نقاشی‌های دیواری مقبره حکایت از محبوبیت این بازی دارند که هم بین توانگران و هم بین مردم عادی رواج داشته‌است.

اما اکنون کهن‌ترین تخته نرد جهان در «شهرسوخته» به همراه ۶۰ مهره یافت شده که بسیار قدیمی‌تر از تخته نرد گورستان سلطنتى اور در بین النهرین می‌باشد. این کشف بزرگ، باستان شناسان را به این نتیجه رسانده که بازى تخته نرد از شهر سوخته به تمدن بین النهرین رفته‌است. «منصور سجادى» باستان شناس و سرپرست هیات کاوش در شهر سوخته می‌گوید: «این تخته از چوب آبنوس و به شکل مستطیل است. روى این تخته بازى نقش یک مار حکاکى شده که این مار با پیچش به دور خود، ۲۰ حلقه ایجاد کرده‌است. این ۲۰دایره در واقع ۲۰ خانه بازى هستند. نقش مار روى تخته به گونه‌اى است که در نهایت دم مار در دهان او جاى گرفته‌است.» به گفته‌ی وی ۶۰ مهره‌ی یافت شده در یک ظرف سفالى در کنار تخته قرار داشته‌اند. جنس این سنگ‌ها از جنس سنگ‌هاى رایج در شهرسوخته از جمله لاجورد، عقیق و فیروزه است.

چندی پیش در جیرفت نیز پنج تخته بازی با قدمت حدودن پنج هزار سال یافت شد که به گفته دکتر «یوسف مجیدزاده»، سرپرست گروه باستان‌شناسی جیرفت و حوزه هلیل‌رود، این تخته‌ها مانند بازی تخته نرد به نظر می‌رسند.

تخته نرد در جنوب اروپا به تدریج گسترش پیدا کرد. افلاطون، هومر ومشاهیر یونانی دیگر آن را در نوشته‌های خود توصیف کرده‌اند. به جفت شش «آفرودیت» می‌گفتند و رقم‌های پایین‌تر تاس را «سگ» می‌نامیده‌اند. این بازی در بین رومیان قدیم باز ییش از پیش محبوبیت و گسترش یافت. آن‌ها با سه تاس بازی می‌کردند و سه نام مختلف برای تخته نرد داشتند: Alea (ریختن تاس)، Tabulae (تخته، میز) یا Ludus duodecim scriptorum (بازی دوازده‌خطی). در پمپئی یک نقاشی دیواری عظیم کشف شد که صحنه‌ی اول آن دو رومی را هنگام بازی نشان می‌داد. در صحنه‌ی دوم صاحب مسافرخانه دو بازیگر رابا خشم بیرون می‌اندازد.

با این حال تخته نرد دیرتر، یعنی بعد از جنگ‌های صلیبی در بقیه اروپا رواج پیدا کرد. در ابتدا بازی اشرافیان بود، اما به تدریج بین مردم عادی نیز محبوب شد. کلیسا قرن‌ها سعی کرد که جلوی این نوع قمار را بگیرد و موفق نشد.

اما تخته نرد در هیچ نقطه جهان غرب مانند انگلستان رواج و محبوبیت نداشته است. گفته شده که «ریچارد شیردل» به خاطر علاقه سربازانش به این بازی مرتب دچار دردسر می‌شده و به همین دلیل دستور داده بود که هیچ فردی با درجه‌ی پایین‌تر از شوالیه اجازه‌ی بازی به شرط برد و باخت پول ندارد.

اولین مسابقه‌ی بین‌المللی تخته نرد به همت شاهزاده Alexis Obolensky در سال ۱۹۶۴ در جزایر باهاما انجام شد و از آن زمان به بعد سالانه تکرار شد. در دهه ۷۰ اولین کتاب‌های قوانین بازی نوشته شدند و باعث گسترش بیش از پیش تخته نرد گشتند.

در ایران باوجود منع قوانین اسلامی برای این بازی، تخته نرد کماکان محبوبیت خودرا حفظ کرده و پیر و جوان این بازی زیبا و مهیج را تا امروز زنده نگه داشته‌اند.

معانی اجزای بازی تخته نرد

تخته نرد از یک تخته دو قسمتی و دو تاس تشکیل گشته که در هر طرف تاس‌ها، اعداد یک تا شش با ستاره‏ها یاخال‌هایى ریز نشان داده شده است.

ستاره‏ها یا خال‌هاى روى تاس (کعبه) نشانه ستاره‏هاى آسمان هستند که گردش و وضعیت آن‌ها سرنوشت انسان‌ها را رقم می‌زنند و کاسه کوچک چرمینی که در آن تاس‌ها می‌غلتند و واژگونه روی تخته گذاشته می‌شود حکم ظرف آسمان رادارد که روی زمین (تخته) قرار گرفته‌است.

اگر عدد یک طرف تاس را با عدد طرف مقابل آن جمع کنیم عدد ۷ را به دست می‌آوریم که نشانه‌ی هفت روز هفته است.

تخته‌ی این بازى، دو خانه‌ی دوازده‌گانه دارد، به نیت ۲۴ ساعت شبانه‏روز.

۳۰ مهره روزهای ماه رانشان می‌دهند، با پانزده مهره سفید به نشانهء پانزده شب مهتابى و پانزده مهره سیاه به نشانه پانزده شب تاریک.

تخته نرد به چهار قسمت تقسیم شده است که نمایان‌گر چهارفصل سال یا چهار عنصر باد و آب و خاک و آتش است.

30مهره؛ نشان‌گر 30 شبانه روز یک ماه

24 خانه؛ نشان‌گر 24 ساعت شبانه روز

4 قسمت زمین؛ 4 فصل سال

5 دست بازی؛ 5 وقت یک شبانه روز

2 رنگ سیاه و سپید؛ شب و روز

هر طرف زمین 12 خانه دارد؛ 12 ماه سال

تخته نرد؛ کره زمین

زمین بازی؛ آسمان

تاس؛ ستاره بخت و اقبال

گردش تاس‌ها؛ گردش ایام

مهره‌ها؛ انسان‌ها

گردش مهره در زمین؛ حرکت انسان‌ها ( زندگی )

برداشتن مهره در پایان هر بازی؛ مرگ انسان‌ها

اعداد تاس

1 :یکتایی و خداپرستی

: 2 آسمان و زمین

3 : پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک

: 4 شمال، جنوب، شرق، غرب

5 :خورشید، ماه، ستاره، اتش، رعد

6 :شش روز افرینش

هارون الرشید اولین خلیفه‌ای بود که شطرنج و نرد بازی می‌کرد و آن‌را رواج داد. در روسیه این بازی بسیار پرطرفدار است و اصطلاحات و اعداد، کاملن  فارسی ادا می‌شوند.

برداشتی از وبلاگ اشکان بروج

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , 

۱ Comment