Saturday, 18 July 2015
20 October 2020

«تحلیل گفتمان: روی‌کرد نشانه معناشناختی»

2010 February 20

حمید جعفری / رادیو کوچه

نشانه شناسی سنتی به دلیل محدود شدن به طبقه‌بندی، تفکیک، کنار هم قرار دادن و رسیدن به یک واحد نشانه‌ی پاسخگوی ابعاد وسیع بررسی‌های زبانی، کلامی و متنی نیست. بر این اساس نشانه شناسی بیشتر واژه‌ی واحدی یا کمینه‌ای است. از سویی معناشناسی بیشتر به درونه‌ها و محتواهای درونی محدود می‌شود، کمتر به فرم و شکل می‌پردازد و زبان را در واحدهای کمینه‌یی انتزاعی و نامشخص بررسی می‌کند. بنابراین معناشناسی هم نمی‌تواند پاسخگوی بررسی کلان باشد چون با عبور از نظام‌های نحوی ما به سوی کلان متن‌ها و کلان گفته‌ها پیش می‌رویم. بر این اساس نیازهای جدیدی در حوزه زبان مطرح می‌شود. از جمله اینکه بتوانیم فرای واژه به مجموعه‌های بزرگ زبانی بپردازیم. رویکرد نشانه – معناشناسی معتقد به نوعی رفت‌و‌آمد به هم پیوسته نشانه و معنا است و نشانه را بدون معنا یا معنا را بدون نشانه عقیم می‌داند. این رفت و برگشت بین نشانه و معنا کارکرد تعاملی این دو را ایجاد می‌کند. مهم‌ترین ویژگی این واژه، فرآیندی بودن آن است که نه مقطعی عمل می‌کند نه قطره‌یی و نه برش خورده بلکه نگاهی کلان دارد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در ایران معنی و معنا را به جای هم به کار می‌برند، در حالی که با هم تفاوت دارند.

پیشینه گفتمان
گفتمان واژه‌یی است که در حوزه‌های گوناگون از آن استفاده شده است اما در حوزه زبان‌شناسی عمر چندانی ندارد. برای اولین بار حدود دهه 60 بود که بنونیست در حوزه زبان معتقد به حضور گفتمانی شد. حساس‌ترین نکته درباره واژه گفتمان در زبان‌شناسی این است که رد‌پایی از تولیدکننده زبانی در متن زبانی باشد. هر چه این رد‌پا شدیدتر باشد حضور گفته پرداز هم شدیدتر می‌شود و حضور گفتمانی هم پررنگ‌تر. بنونیست این رد‌پا را گفته‌پردازی و گفتمان نامیده است. تا جایی که در حوزه عمومیت حوزه زبانی هستیم اتفاقی نمی‌افتد. قضاوت ارزشی یا ارزش‌گذاری یا تحمیل پرسپکتیو باعث باز شدن باب گفتمان در زبان می‌شود.

دلایل شکلگیری گفتمان
دلایل مهمی در شکل‌گیری گفتمان دخیل‌اند اما یکی از مهم‌ترین آنها گره‌خوردگی پساساختگرایی با گفتمان است. ساختگرایی معتقد به عینیت مطلق متن، مستقل از سوژه است. اما در پساساختگرایی، سوژه به عنوان کنشگر زبانی و آنچه نقش ایفا می‌کند، وارد می‌شود. دیگر زبان به عنوان یک عینیت بیرونی مطلق و مستقل از سوژه مطرح نیست. تعامل سوژه و زبان ما را از بحث ساختگرا دور و به گفتمان نزدیک می‌کند. دلیل مهم دیگر شکل گیری گفتمان عبور از دال و مدلول سوسوری است. یلمزلف پس از سوسور تصمیم می گیرد رابطه مکانیکی میان دال و مدلول را متحول کند. او معتقد است نظام نشانه‌یی فقط محدود به کلام و واژه نیست. نظام نشانه‌یی، نظام سیالی است و مرزهای زبانی باید مرتب قدرت و انعطاف جابه جایی را داشته باشند. این مساله باعث شد واژه سوسور را به پلان تغییر بدهد. او به جای دال، پلان صورت و به جای مدلول پلان محتوا را مطرح کرد و با این کار ما را به گفتمان نزدیک کرد. پلان محدود به یک واژه و نظام نیست؛ کلان- نشانه است و می‌تواند نظام‌های نشانه‌یی متعددی را دربر بگیرد. این مهم‌ترین دستاورد مطالعات زبانی بود. یلمزلف معتقد بود پلان زبانی ایستا نیست و همواره می‌تواند فعال، پویا و رونده باشد.

اما این سیالیت خودکار شکل نمی‌گیرد و نیازمند یک حضور است که همان کنشگر و سوژه است. دخالت سوژه باعث می‌شود این مرزها جابه جا شوند. به این ترتیب گفتمان شکل     می‌گیرد. سومین دیدگاهی که در تولید گفتمان نقش ایفا می‌کند نظر گرمس است که در تکمیل نظر یلمزلف بر این باور است که پلان صورت، برون نشانه و پلان محتوا، درون نشانه است. اما معتقد است این کافی نیست چون این دو باید به طور فعال وارد بده بستان شوند. برای پیش رفتن زبان و خلق کردن باید مکانیک کنار گذاشته شود. پس نیازمند حضوری هستیم تا با جابه جایی درونه و برونه، درونه و برونه‌یی جدید خلق کند و رابط بین دنیای درون و بیرون باشد. او این حضور را «جسمانه» نامید. جسم فیزیکی ما پایگاهی است برای ایجاد جسمی جدید که تخیلی و بارور است و همواره می‌تواند با توجه به نظام‌های نشانه‌یی تولید و تکثیر شود. جسمانه حضوری تخیلی است که قادر است دو پلان زبان را به هم نزدیک یا دور و مرتب مرزهای جدید برای آن تعریف کند.

تفاوت بین معنی و معنا
در ایران معنی و معنا را به جای هم به کار می‌برند، در حالی که با هم تفاوت دارند. معنی، ماده خامی برای معناست. «معنی» ها دست به دست هم می‌دهند و «معنا» را می‌سازند. معنا روند و رابطه‌یی دینامیک است. وقتی به چیزی معنی می‌دهیم در حقیقت جهتی به آن می‌دهیم که متفاوت از دیگر جهات است. یکی از پایه‌گذاران نشانه- معناشناسی جدید در فرانسه معتقد است وقتی می‌گوییم چیزی معنی دارد یعنی آن چیز به سویی متمایل است. فرآیند گفتمانی ماده خام را می‌گیرد، سازماندهی و هوشمند می‌کند، از فیلتر ذهن یا فیلتر شناختی رد می‌کند و خلق گفتمانی انجام می‌دهد. پس در تقابل با معنی که ماده خام گفتمان است، معنا مفصل‌بندی می‌کند. چون مفصل‌بندی می‌کند، یک نظام است و این نظام یک پروسه است و این پروسه یک فرآیند است. به همین دلیل است که می‌گوییم معنا فرآیندی است. پس گفتمان تبدیل معنی‌های مشترک به معناهای خاص است. معنی منحرف که شود بسط می‌یابد و بسط که یافت، تبدیل به معنا شده، گفتمانی می‌شود. در این میان حذف، جذب، افزایش، کاهش، لایه کشیدن‌های زبانی، سبقت، نشتی، رقابت و کشمکش‌هایی که در زبان اتفاق می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌افتد همه درگیر می‌شوند تا معنی تبدیل به معنا می‌شود.

شکلگیری معنا با ذوب شدن یخ معنی
در تابلوی «این یک چپق نیست» اثر رنه ماگریت، زیر چپقی این جمله نوشته شده است. در حقیقت ماگریت در این اثر پرسپکتیو را تغییر می‌دهد و خلاف جریان آب شنا می‌کند. یعنی چیزی را می‌گوید و نقض آن را هم مطرح می‌کند. اما آیا این نقض برای ایجاد تردید است؟ اگر این چپق نیست، پس چیست؟ گفتمان همواره در پی ایجاد استعارات باز است. تصویر چپق، معنای خام و منجمدی است که گفتمان آن را از زبان به عاریت گرفته، تحت کنترل خود درآورده، نفی کرده و فرآیند جدیدی از آن ارایه داده است. هنرمندان و شاعران در پی آن نیستند که چیزها را آن طور که هست به ما نشان دهند بلکه در پی آنند که چیزها را آن گونه که نیستند به تصویر بکشند. اگر رمز شاعر بودن متفاوت دیدن است پس باید دایم پلان‌های زبانی جابه‌جا شود. یخ معنی که ذوب شود معنا شکل می‌گیرد. «این یک چپق نیست»، نشان می‌دهد کنش گفتمانی یعنی حضور چیزها نه آن گونه که هستند بلکه آن گونه که ما می‌خواهیم باشند.

نگاه گفتمانی با درجه دادن
یکی دیگر از نکات مهم گفتمان و گفته پردازی بحث موضع گیری است یعنی گفته پردازی همواره با یک موضع‌گیری همراه است که این موضع‌گیری رابطه را درجه‌یی و تنشی می‌کند. در حقیقت درجه دادن، گفتمانی نگاه کردن است برای پاسخ دادن به ساختگرایان کلاسیکی که جهان را دوقطبی می‌دیدند. رابطه‌یی در زبان شکل گرفت به نام رابطه درجه‌یی که معتقد بود زبان از صفر تا بی‌نهایت سیال است و دیگر دوقطبی نمی‌شود. با گشوده شدن باب درجه‌یی در زبان، سیالیت هم وارد زبان شد و حوزه نشانه – معناشناسی هم سیال شد. پس دلیل متفاوت بودن شاعران از هم درجه‌یی دیدن آنهاست. کار گفتمان ایجاد نزاع در درون زبان است. تبانی، همپوشی، همسویی، تفکیک، تعامل، تقابل و ترکیب، کارهایی هستند که گفتمان در درون زبان ایجاد می‌کند. گفتمان واسطه‌یی در زبان می‌شود که پلان صورت را در برابر پلان محتوا جا‌به‌جا کند. گفته پرداز گفتمان باید آسایش خواننده را از بین ببرد و گرنه در انجماد زبانی است. ساختار گفتمانی همواره متغیر و پویا و در حال تحول و جابه‌جایی است. پس عبور از روساخت به ژرف ساخت از ویژگی‌های گفتمان است.

ویژگی‌های نظام گفتمانی
بر این اساس نظام گفتمانی به مجموعه‌های بزرگ معنادار اطلاق می‌شود. نشانه‌های زبانی بریده شده، منقطع و جداافتاده از بافت و موقعیت فاقد ارزش گفتمانی هستند. کارکردی فرآیندی دارد. یعنی حرکتی پیش رونده دارد و این حرکت بیشتر کمال‌گرا است. محل تلاقی زبان، انسان و دنیاست. زبان طبیعی، دنیای طبیعی و انسان با یکدیگر گره خورده و فرآیند نشانه‌یی را رقم می‌زنند. شرایط عبور از جبر نحوی به معناهای گسترده و باز را فراهم می‌کند. همین امر باعث می‌شود ساختارهای اولیه ذخیره شده در حافظه زبانی به ساختارهای تحول یافته، منحصر به فرد و ویژه تغییر یابد. کارکردی انتزاعی و سوبژکتیو دارد و ساختارهای دوقطبی را به ساختارهای متکثر و دینامیک تبدیل می‌کند. دامنه ارتباطات درون زبانی را گسترانده و دارای کارکرد بافتی، موقعیتی و چارچوب زمانی- مکانی است. تعاملی است و براساس کنش و واکنش متقابل بین گفته پرداز، کنشگران و مخاطب عمل می‌کند. دامنه وسیعی دارد که سبب می‌شود فرازبانی، فرانشانه‌یی، فراموقعیتی و فرابافتی نیز عمل کند.

برای نشانه، سطوح (سطح برونه‌یی، درونه‌یی و جسمانه‌یی) و ابعاد (روایی، کنشی، شناختی، پدیداری، عاطفی، تنشی و…) مختلف و متفاوتی قایل است. از موضع‌گیری، جهت‌مداری و هدف‌مندی یا روی آورد بهره‌مند است. کنشی مشتق است. یعنی اینکه کنش گفتمانی به دلیل نقش فعال نظام‌های قراردادی خاص هر جامعه همواره جهت یافته است. بیناکنشی است یعنی کنشی را به کنش دیگر منتقل می‌کند و سبب تاثیرپذیری یا تاثیرگذاری آن شده و در نهایت با تحول آن کنشی جدید را به وجود می‌آورد. تولید‌کننده نظام ارزشی است که بر اساس بافت و موقعیت به گونه‌یی سیال تحول می‌یابد. ویژگی اتصالی و انفصالی دارد. همواره کارکردی تنشی دارد. سبب تولید زاویه‌های دید گوناگون و چرخش آنها بین کنشگران و گفته‌پرداز می‌شود تا جایی که همین چرخش زاویه دید می‌تواند موجب تغییر پرسپکتیو و جابه‌جایی آن شود. سبب تعامل بین نظام جانشینی و همنشینی می‌شود. به گونه‌یی که این دو نظام بتوانند در کنار یکدیگر موجب بسط و توسعه معنا شوند. می‌تواند فضایی را خلق کند که همه اشکال بیانی بتوانند در آن حضور یابند، در رقابت با یکدیگر قرار گرفته و با اثبات برتری خود از دیگر رقبا سبقت بگیرند. به دلیل همین فضای رقابتی، چرخش زاویه دید، تغییر پرسپکتیو و مشتق بودن از نظام‌های اجتماعی خاص هر جامعه، تحقق گفتمان تحت تاثیر ویژگی‌های فرهنگی است.

گفتمان از دیدگاه نشانه – معناشناختی
گفتمان عملیات گفته‌پردازی است که نه تنها به واسطه آن اشکال عظیم معناساز خلق می‌شود یا فرصت بازتولید و بازپروری می‌یابند بلکه حجم عظیمی از تولیدات زبانی، متنی و نشانه‌یی انباشته و متورم در حافظه جمعی فراخوانده شده، زنده شده و در رقابت با یکدیگر قرار می‌گیرند تا با ایجاد پرسپکتیوی جدید منجر به تولید، بسط و توسعه معناهایی نو، بدیع و غیرمنتظره شوند. با توجه به همه ویژگی‌های گفتمانی، پرسپکتیو جدیدی به روی مطالعات معنا گشوده می‌شود که بر اساس آن دیگر نمی‌توان با نشانه‌ها به عنوان گونه‌های منفک، واحدهای کمینه‌یی جدا افتاده و عناصر منقطع و در تقابل با عناصر دیگر برخورد کرد، بلکه باید اعتراف کرد در دیدگاه گفتمانی، معنا با تکیه بر مواد خامی که معنی نامیدیم جریانی زنده و همواره در حال شکل‌گیری است. چنین دیدگاهی دو ویژگی بسیار مهم دارد؛ اول اینکه کنش گفتمانی را تابع نظامی فرآیندی می‌دانند. در چنین نظامی عواملی مانند کنش، کنشگران، تعامل بین آنها، رابطه بین درونه و برونه، بافت و موقعیتی که در آن کنش شکل و تحول می‌یابد، نیروهای بازدارنده و معین، روی آورد، فعالیت حسی- ادراکی، حضور جسمانه یی و جز آن همه و همه دست‌به‌دست هم داده، سبب تحقق جریان نشانه- معنایی می‌شوند. دوم اینکه چنین کنشی سبب تولید مجموعه‌های بزرگ معنایی می‌شوند که همواره از موضعی گفتمانی که دارای ویژگی‌های وجودشناختی، پدیداری، فرهنگی، عاطفی و سیال است، بهره‌مند است. در واقع نشانه‌ها بر اساس رابطه‌یی که بین آنها با کل مجموعه نشانه‌یی و پیوندی که در بافت گفتمانی بین آنها ایجاد می‌شود، معنادار می‌شوند. بر این اساس دیگر نمی‌توان تولید معنا را به رابطه بین واحدهای نشانه‌یی از نوع تقابلی محدود کرد.

گزارش کامل این نشست با عنوان «ادبیات چیست» را از اینجا بشنوید:

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , ,