Saturday, 18 July 2015
25 January 2021
به بهانه سالروزعهدنامه ترکمنچای

«ننگ یک عهدنامه، ترکمن چای»

2010 February 21

محبوبه / رادیو کوچه

Mahboobeh@koochehmail.com

در21فوریه 1828 قراردادی بین ایران و امپراطوری روسیه به نام «عهدنامه ترکمن چای» منعقد شد که به موجب آن بخش هایی از خاک کشور ایران جدا و به روسیه واگذار شد . البته قبل ازآن به موجب قرارداد گلستان که درروز بیستم مهرماه 1192 شمسی بین دو کشور مزبور منعقد شده بود بخش های گسترده ای از ایران بزرگ به روسیه واگذار شده بود.

عهدنامه ترکمن چای قراردادی است که در ۲۱ فوریه ۱۸۲۸ پس از پایان جنگ‌ ایران و روسیه در قفقاز جنوبی و آذربایجان بین روسیه و ایران امضا شد. برای امضای این پیمان از سوی فتح‌علی شاه، پادشاه ایران میرزاعبدالحسن‌خان و آصف‌الدوله و از سوی روسیه تزاری ایوان پاسکویج حضور داشتند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

طی این قرارداد قلمروهای باقی مانده ایران از معاهده گلستان در قفقاز شامل خانات‌ایروان، مناطق تالش و اردوباد و بخشی از مغان و شروان به روسیه واگذار شد. ایران حق کشتی‌رانی در دریای مازندران را از دست داد و ملزم به پرداخت ۱۰ کرور طلا به روسیه شد. بر طبق این قرارداد روسیه قول داد از پادشاهی ولیعهد وقت عباس‌میرزا حمایت کند.

پس از پیمان‌نامه گلستان دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه آغاز شد. در این میان جنگ گنجه مهم‌تر از همه می‌نمود. عباس میرزا فرمانده سپاه ایران با حرکت به سوی گنجه در این منطقه سنگر گرفت. در این میان پاسکوویچ فرمانده سپاه روس نیز خود را به این منطقه رساند. ابتدا عباس میرزا به دلیل برخی آشفتگی‌ها در سپاه خود خواست که جنگی اتفاق نیافتد اما تلاش او موثر نیافتاد و جنگ وسیعی در این منطقه در گرفت. در پایان سپاه روس فاتح میدان شد. عباس میرزا سرانجام در ناحیه ترکمن چای خواست که جلوی پاسکوویچ را بگیرد اما در آن جا نیز شکست خورد و سرانجام مجبور شد که شرایط صلح را بپذیرد. در این میان پاسکوویچ که خود را مغرور از فتح جنگ می‌دید برای سپاه ایران مهلت زمانی تعیین کرد و گفت چنان چه تا پنج روز تکلیف صلح مشخص نشود عازم تهران خواهد شد. در این میان شاه سرانجام تن به امضای عهدنامه ترکمن چای داد.

دربخشی ازمفاد این عهدنامه آمده است:

واگذاری خانات ایروان و نخجوان به دولت روسیه و تخلیه تالش و مغان از سپاه ایران.

پرداخت ده کرور تومان (پنج میلیون تومان) به طور اقساط از طرف ایران به روسیه به عنوان غرامت جنگی.

اجازه عبور و مرور آزاد به کشتی‌های تجاری روسی در دریای مازندران.

رضایت به انعقاد یک عهدنامه تجاری بین ایران و روسیه و حق اعزام کنسول و نمایندگان تجاری به هر منطقه از مناطق ایران که روس‌ها لازم بدانند.

حمایت روسیه از ولیعهدی عباس میرزا و کوشش در به سلطنت رساندن وی پس از مرگ شاه.

استرداد اسرای طرفین .

اعطای حق قضاوت کنسولی به اتباع روسیه.

علاوه بر امضای معاهده ترکمن چای زیر فشار روس‌ها یک عهد نامه تجاری نیز با آنان به امضا رسید که تمام بازار ایران را بدون هیچ مانعی در اختیار روس‌ها قرار می‌داد.

این عهدنامه درزمان فتحعلی شاه قاجار با میانجی گری دولت انگلستان منعقد شد و به موجب آن ولایات ایروان و نخجوان به روسیه واگذارشد و حق کشتیرانی در دریای خزر مجدد به کشتی‌های روسی واگذارشد. دولت روسیه نیز ولیعهدی عباس میرزا را به رسمیت شناخت و ازآن حمایت کرد. همچنین کلیه اتباع روسی براساس عهدنامه ترکمانچای از حق کاپیتولاسیون در ایران برخوردار شدند.

پس از این که انقلاب کمونیستی در شوروی به پیروزی رسید، لنین برای اثبات حسن نیت خود نسبت به ملل ضعیف جهان الغای تمام امتیازات استعماری دولت تزاری پیشین را اعلام کرد. دولت صمصام السلطنه نیز از این فرصت استفاده کرد و در ۱۸ شوال ۱۳۳۶ در مصوبه‌ای الغای قرارداد ترکمن چای و دیگر امتیازات واگذار شده به دولت روسیه تزاری را اعلام نمود که این اقدام شامل لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای اتباع روسیه نیز می‌شد.

دولت ایران چند روز بعد مصوبه‌ای برای لغو امتیاز کاپیتولاسیون برای کشورهای دیگر نیز صادر کرد چرا که چند کشور دیگر نیز پیش از این بر اساس قرارداد هایی تحت عنوان دولت کامله الوداد از امتیاز کاپیتولاسیون مطابق قرار داد ترکمن چای برخوردار شده بودند. با لغو قرارداد ترکمن چای به طور منطقی بخش تصرف سرزمین های ایران نیز از این قراردادها باید ملغا می‌شد. اما مصوبه دوم یعنی اسرداد حاکمیت ایران بر آن مناطق همان طور که انتظار می‌رفت توسط دولت بریتانیا رد شد و به این واسطه بخش هایی از خاک کشور ایران برای همیشه از این کشور جدا شد.

منبع‌ها

وکی پدیا

عهدنامه ترکمن‌چای

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,