شنبه, ۲۷ تیر ۱۳۹۴
25 August 2016
به مناسبت سالروز درگذشت علی حاتمی / ١٥آذر

«آیین چراغ خاموشی نیست»

۱۳۹۲ آذر ۱۵

منوچهر نوبنیاد / رادیو کوچه

به راستی که کارگردانی در خون بعضی افراد جریان دارد. برخی به معنای واقعی برای سینما ساخته شده‌اند. چنان تصاویری خلق می‌کنند که تماشاچی را مجبور به تماشای فیلم می‌کنند.

علی حاتمی، ٢٣مرداد سال ١٣٢٣در تهران متولد شد. می‌گویند آثارش مایه گرفته از دوران کودکی‌اش است. هرچند که او از دانشکده هنرهای دراماتیک فارغ‌التحصیل شد، اما دوران کودکی‌اش بی تاثیر نبود و بسیاری از قهرمانان داستان‌هایش سرچشمه گرفته از همان دوران است.

او فعالیت‌های هنری‌اش را از تیاتر ، و با نوشتن نمایش‌نامه و کارگردانی تیاتر آغاز کرد. از سال ١٣۴١، با نوشتن فیلم‌نامه فیلم‌های کوتاه تلویزیونی، در تلویزیون مشغول به‌کار شد. حاتمی بیش از ١۵فیلم بزرگ را در سینمای ایران به یادگار گذاشته است. فعالیت حرفه‌ای خود را با ساخت فیلم «حسن کچل» به سال ١٣۴٨شروع کرد.

1

این فیلم در حال و هوای ایران قدیم ساخته شده و بصورت آهنگین (موزیکال) می‌باشد. از آنجا که فیلم حسن کچل آغاز راه علی حاتمی است، از جهاتی قابل تامل است. علی حاتمی در طول دوران کارگردانی خود به مسایل بسیار مهمی در فرهنگ و اخلاق ایرانی پرداخت و به گفته‌یی، یک دوره از ادبیات را با فیلم‌هایش مرور کرد و فیلم حسن کچل به مثابه مقدمه‌ای فوق العاده برای این کتاب ادبیات است. علی حاتمی در هر فیلمش، جدا از داستانی کلی که کم نقص است، نکته‌ای اساسی در اخلاق را موضوع فیلم قرار می‌دهد، و نگرش‌های فرهنگ عامه را در مورد آن به نقد می‌کشد، و در انتها – در اغلب فیلم‌هایش – نگرش صحیح به آن موضوع را به مخاطبین نشان می‌دهد. از آنجا که اخلاق در سایه‌ی غایات معنی پیدا می‌کند، پیش از وضع هر قانون اخلاقی، می‌بایست علت و غایت آن قانون تبیین شود. دغدغه علی حاتمی در فیلم حسن کچل تبیین و نشان دادن این غایت است و هم‌چنین ارایه معیاری برای تمییز خوب و بد. برخی نیز این فیلم را اولین فیلم موزیکال ایران می‌دانند. علی حاتمی علاوه بر کارگردانی این فیلم، نویسنده و سراینده اشعار نیز بود.

بی شک از دغدغه‌های حاتمی در خصوص ارزش‌های سنتی و باورداشت‌های ایرانیان بود که در پرتو فرهنگ غرب اندک اندک رنگ و بوی خود را از دست می‌داد. علی حاتمی همواره در آثار سینمایی خود پیوندی ناگسستنی بااصطلاحات و گویش‌های کوچه بازار داشت، به طوری‌ که کاربرد این دیالوگ‌ها به عنوان امضای وی تقریبن در تمامی آثار سینماییش دیده شده و سینمای حاتمی را یک سینمای منحصر به فرد ساخته ‌است. برخی از این دیالوگ‌های ماندگار عبارتند از: فیلم مادر:«تلخی با قند شیرین نمیشه، شب رو باید بی‌چراغ روشن کرد» و «خورشید دم غروب، آفتاب صلات ظهر نمیشه»؛ فیلم کمال الملک، دیالوگی از زبان مظفرالدین شاه: «همه چیزمان باید به همه چیزمان بیاید»؛ فیلم سوته دلان: «همه عمر دیر رسیدم» و  «ساعت زنگ زده دیگه زنگ نمیزنه، چون زنگاشو زده» و ده‌ها دیالوگ ماندگار دیگری که در اذهان باقی مانده است.

پس از موفقیت حسن کچل، حاتمی از تیاتر فاصله گرفت و توانایی‌های خود را معطوف به سینما کرد. او بلافاصله بعد از حسن کچل فیلم طوقی ( ١٣۴٩) را ساخت. طوقی نوعی کبوتر است که کبوتربازها علاقه زیادی به آن دارند. حاتمی در فیلم طوقی، به یکی از ویژگی‌ها و سرگرمی‌های برخی از مردان آن زمان که گاه از یک سرگرمی فراتر رفته و به نوعی علاقه افراطی بدل می‌شد، می‌پردازد.

2

حاتمی در سال ١٣۶٨، پس از ساخت فیلم‌های سوته دلان (١٣۵۶)، هزار دستان (١٣۵٨-١٣۶۶)، حاجی واشنگتن(١٣۶١) و کمال الملک (١٣۶٣)، فیلم مادر را ساخت. «مادر» ماجرای روزهای پایانی مادری پیر است که در خانه سالمندان به سر می‌برد. او که بعد از سال‌ها تلاش و تحمل مشکلات بسیار و بزرگ کردن فرزندانش، اکنون در آستانه مرگ قرار گرفته، از فرزندانش می‌خواهد که او را به خانه قدیمی‌شان ببرند و خود نیز در این روزهای پایانی در آن‌جا جمع شوند. فرزندان او هر یک مسیری را در زندگی‌شان در پیش گرفته‌اند و به راه خود رفته‌اند. بیماری مادر و سپس مرگش بعد از کش و قوس‌هایی آنها را به یک‌دیگر نزدیک می‌کند.

این فیلم نیز بهره‌مند از بازی خوب بازیگران مورد علاقه حاتمی بود، به ویژه اکبر عبدی در نقش پسر عقب مانده مادر، بسیار خوب ظاهر شده است. مادر به حق، یکی از بهترین و ماندگارترین فیلم‌های حاتمی است که از تلویزیون سراسری ایران بارها به نمایش گذاشته شده است.

حاتمی که از سال‌های اولیه دهه هفتاد، مطالعه و تحقیق درباره زندگی جهان پهلوان تختی را آغاز کرده بود، بعد از پشت سر گذاشتن دشواری‌هایی سرانجام در سال ١٣٧۵، ساخت فیلم جهان پهلوان تختی را آغاز کرد. متاسفانه پس از آن‌که تنها بخش‌هایی از فیلم را فیلم برداری کرده بود، بیماری سرطان به سراغش آمد و در بیمارستان بستری و مجبور شد پروژه‌اش را نیمه کاره رها کند. لازم به ذکر است، این فیلم توسط بهروز افخمی به سرانجام رسید.

باید قبول کرد که علی حاتمی کارگردانی بزرگ و پرمخاطبی بود که به واقع به سنن و آداب ایرانی توجه وافر داشت و سعی در پر رنگ ‌کردن این اصول ارزشی را سرلوحه فیلم‌های خویش ساخته بود. این مهم را به وضوح می‌توان در فیلم هزاردستان مشاهده کرد. در تمامی فیلم‌های حاتمی شاهد قهرمانانی هستیم بزرگ منش و روحی بلند بالا که با آداب و سنن ایرانی گره خورده‌اند.

همان اندازه که فیلم‌های سینمایی این هنرمند برجسته، تاثیر گذار هستند، فیلم‌های تلویزیونی وی نیز به همین میزان تاثیر گذار است. البته در فیلم‌های داستانی وی تاثیر گذاری آداب و سنن ایرانی بیشتر مورد توجه قرار گرفته و نمود بیشتری را به نمایش گذاشته است.

3

علی حاتمی بزرگ‌ترین فیلمساز ایرانی، در ١۵آذر سال ١٣٧۵در گذشت و پیکر وی در هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. بر مزار این هنرمند فقید چنین نوشته:

«آیین چراغ خاموشی نیست»

گزیده فیلم‌شناسی علی حاتمی ( در مقام کارگردان )

حسن کچل ( ١٣۴٩)

طوقی ( ١٣۴٩ )

بابا شمل ( ١٣۵٠)

قلندر ( ١٣۵١)

ستارخان ( ١٣۵١)

خواستگار ( ١٣۵١)

سوته دلان ( ١٣۵۶)

حاجی واشنگتن ( ١٣۶٢)

کمال الملک ( ١٣۶٢)

مادر ( ١٣۶٨)

دلشدگان ( ١٣٧٠)

کمیته مجازات

تهران ، روزگار نو

گزیده جوایز و افتخارات

نامزد دریافت جایزه سیمرغ بلورین بهترین صحنه‌آرایی برای فیلم مادر در دوره هشتم جشنواره در سال ١٣۶٨

نامزد دریافت جایزه سیمرغ بلورین بهترین صحنه‌آرایی برای فیلم دلشدگان از جشنواره دهم در سال ١٣٧٠

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , ,