Saturday, 18 July 2015
21 October 2020
نگاهی به تاریخ ایران مدرن

«کدام ایران؟ ملی، مدنی یا مقتدر»

2010 February 28

تقی رحمانی اسفند 88

taghirahmany.blogfa.com

ایران مدرن سه مرحله را در تکوین تاریخی خود طی کرده است و مرحله سوم را در حال پیمودن است.

1-ایران قدرتمند و مقتدر 2-ایران ملی 3-ایران مدنی

هدف از این نوشتار این است که نشان دهیم که بدون ایران مدنی ایران ملی قدرتمند محقق نمی‌شود و راهبرد ایران مدنی چگونه می‌تواند باشد.

-ایران مقتدر

کلید ایران مقتدر را امیرکبیر زد و در این راه تلاش کرد. امیرکبیر، ایران قدرتمند را در اصلاح  ساختار دربار سلطنتی به گونه‌ای که شاه سلطنت کند و وزیران مدیریت کنند می‌دید  و تنظیم فاصله و رابطه روحانیت با دربار و شاه را باور داشت.

نظم کشوری و اداری و اصلاح وضع مالیاتی جدید و مناسب و اجرای برخی از خدمات دولت  و ایجاد نظام آموزشی را در مرکز عملکرد و رفتار خود قرار داده بود و توانست با کشورهای خارجی بر‌اساس عزت ممالک محرومه رفتار کند.

این ایده امیرکبیر مسیر مطلوب راه سپردن به سوی ایران مقتدر بود.در عمل قرائت منفی از آن باعث شد بعد از شهادت امیر کبیر دولت مقتدر اما خودکامه و نظام قدرت محله ای تضعیف شود.نظام اداری و لشکری به جای خدمت به مردم باعث سرکوب مردم گردد و رابطه دربار، روحانیت، نظامیان و دیوانیان به رابطه‌ای صحیح و اصولی منجر نشود.

پروژه ایران مقتدر به دلیل اراده‌گرایی بدون زمینه لازم و شرایط موافق عینی کامیاب نشد. اگر‌چه به عنوان مشعل راه فروزان ماند اما نقشه راه برای اجرایی شدن نداشت. ایران مقتدر در روایت مثبت و منفی در دولت مقتدر جلوه یافت.

ایران ملی

دموکراسی مشروطه به عنوان پروژه‌ای که بتواند ایران را مقتدر کند مطرح شد. دیدگاه ایران ملی مشروطه و نهضت ملی و انقلاب اسلامی را خلق کرد. دولت محوری رسم زمانه بود. دربار و سلطنت مانع از ایجاد ایران مقتدر بودند. در نتیجه باید اصلاح یا تغییر می‌کردند.

با پروژه انقلاب مشروطه و نهضت ملی که جلوه ناسیونالیسم ایرانی به رهبری مصدق بود  باز هم پروژه ایران دموکرات شکست خورد.

ایران ملی در جستجوی  سلطنت شاه، حکومت دولت مشروطه سلطنتی  و نظارت کامل نمایندگان مردم ایران در قالب یک ایران مقتدر  و متحد و یکپارچه بود.

ایرانی که نظام پارلمانی خود را تعریف می‌کرد. منافع فردی فدای منافع جمعی  و منافع جمعی فدای منافع ایران می‌شد.

ایرانی که دارای سابقه تاریخی تمدنی بود. زبان فارسی معرف آن بود. همه ایرانیان می‌بایست با آموزش یک‌سان و همانند فرهنگ ملی و توان ملی را بالا برند؛ ایرانی مردانه که می‌بایست تمدن درخشان بسازد.

ایرانی که سرزمین شاعران بزرگ  و دانش‌مندان و فیلسوفانی بود  که در جهان شهره بودند. تمدن قبل از اسلام آن نمونه بارز و شکوفایی داشت  و تمدن بعد از اسلا م آن قرایتی بود که اعراب غیرمتمدن را به حکومت‌داری و هنر و تمدن آشنا سازد و مغولان وحشی را رام سازد.

ایران این صلاحیت را داشت که قدرت منطقه‌ای شود و در میان سرها سری از خود نشان دهد. ایران حق داشت که دولت ملی  و قدرتمند  و مشروطه سلطنتی داشته باشد اما در عمل روایت منفی آن حاکم شد.

این روایت منفی ایران را  در مرزهای پهناور، حکومت شاهنشاهی ،حکومت 2500 ساله، تاریخ شکوه‌مند، زبان فارسی، پایتخت تهران  و فرهنگ مردسالار می‌دید که سمبل آن شاهنشاه آریامهر بود  که کشور را به‌سوی تمدن بزرگ می‌برد.

ایران مدنی

ایران مدنی به این معنی است که نه ایران مقتدر نه ایران ملی نادرست نیستند اما چرا کامیاب نیستند.

اگر در پروژه ایران مقتدر مخاطب با دولت و ملت قدرت‌مند است و در پروژه ایران ملی مخاطب مردم بزرگ  و قهرمان ایران است  و همه کارها به نمایندگی از مردم و ملت ایران صورت می‌گیرد در پروژه ایران مدنی مردم و ملت ایران معنی مدنی می‌یابند.ایران مدنی ایران جان‌دار و مفهوم‌دار است. ایرانی سه عنصری است  که جنسیت، اقوام و اصناف آن را شکل می‌دهند و روشن فکران، احزاب و نهادهای مدنی به آن ساختار و معنی می‌دهند.

ایران مدنی جامعه‌محور است  و دولت‌محوری را باور ندارد .به دولت باور دارد و نقش آن را مهم می‌داند اما کنترل دولت از طریق جامعه‌محوری را ممکن می‌داند.

جامعه‌محوری به مفهوم قدرت‌مند‌کردن نهادهای مدنی است که می‌توانند تکیه‌گاه احزاب برای دست‌به‌دست کردن حکومت باشند. نهادهای مدنی که اقوام، اصناف و زنان و مردان جامعه را در خود سازمان می‌دهند و جامعه را از حالت ملت ‌و مردم ایران که مفاهیمی گنگ و کش‌دار هستند خارج می‌کند.

ایران مدنی همدلی و همگامی ملی را در پرتو اجزایی که کل را تشکیل می‌دهند می‌خواهد. ایران مدنی می‌خواهد اصناف به توان ملی ،اقوام به هم‌بستگی ملی  و زنان به نشاط ملی برسند. در نتیجه منافع ملی در پرتو حقوق ملی ایرانیان بهتر شکوفا می‌شود.

حقوق ملی در ایران مدنی  به‌تحقق واقعی ایران مقتدر یاری می‌رساند.

ایران مدنی سیستم پارلمانی را لازم اما کافی نمی‌داند بلکه مدل مشارکتی مدیریت محلی را با مدیریت ملی در هم می‌آمیزد  و مدل‌های تلفیقی میان پارلمان یا نوعی خودمختاری محلی را در نظر دارد.

همه اقوام ایرانی ایران مدنی را تشکیل می‌دهند.زبان رسمی به معنای حذف زبان‌های اصلی محلی نیست. زبان‌های ایرانی به قدرت زبان و شکوفایی زبان اصلی می‌افزایند.

ایران مدنی تنوع فرهنگ‌های ملی را در جهت تعالی وحدت ملی و فرهنگ رسمی می‌داند که تمام اجزا در سامانه مادرانه خویش به شکل شبکه‌ای با  هویت‌شان را نشان می‌دهد و در پی محو هویت‌ها در فرهنگ و زبان خاص نیست.

رقابت در چارچوب حق  و منافع ملی ایران مدنی را قدرت‌مند می‌کند .در نتیجه «دموکراسی ملی» اقتدار ملی «در برابر حقوق اقوام»  و حق فعالیت اصناف  و مطالبات زنان قرار نمی‌گیرد.

ایران مدنی نیاز به تبیین مبانی نظری دارد  که باید به آن پرداخت.

چهره‌های مهم ایران مقتدر

از چهره‌‌های ایران مقتدر در عرصه سیاسی و اجرایی از امیرکبیر، عباس میرزا، قائم مقام فراهانی  سپهسالار قزوینی  می‌توان نام برد که عمده‌ترین آنها امیرکبیر است.

اما در عرصه منفی ایران مقتدر، ما شاهد ناصر الدین شاه قاجار هستیم.

چهره‌های نظری ایران مقتدر سید جمال الدین اسد آبادی، ملکم‌خان  و مستشار الدوله‌اند.

با این وصف تئوریسین‌های ایران مقتدر را باید در میان طرفداران رهبری دیکتاتور  جست که می‌توان به آرای رهبران مجله کاوه در برلین از سید حسن تقی زاده، دهخدای قزوینی و محمد‌علی فروغی اشاره کرد.

این افراد راه اقتدار ایران را اجرای قوانین به وسیله یک دیکتاتور مصلح می‌دانستند.

با این وصف قرایت منفی ایران مقتدر را در آرای علی‌اکبر‌خان داور و رضا افشار‌یزدی و کاظم‌زاده ایرانشهر  بیشتر نمود دارد .که از اعضای حلقه برلین  و مجله کاوه در برلین و مجله پرچم  و آینده در تهران بودند و به عنوان تئوریسین رضا‌شاه  عمل می‌کردند.

ایران ملی و چهره‌هایش

بارزترین چهره ایران دکتر مصدق است. اما مرحوم مدرس و آیت‌الله طباطبایی شاگرد قلمی سید‌جمال‌الدین اسد‌آبادی در کنار آن‌ها از چهره‌های ملی مبارزین مشروطه هستند که قابل احترام می‌باشند. باید از ستار‌خان و باقر‌خان و صنیع الدوله نیز نام برد.

با این وصف ایران ملی در چهره منفی آن با رضا‌شاه پهلوی شاخص می‌شود.

نظریه پردازان مهم ایران ملی در دوره مشروطه سر بر آوردند.مرحوم فروغی، علی‌اکبر‌خان دهخدا، میرزا‌آقا‌خان کرمانی، عبدالرحمان طالبوف و…

ایران مدنی و بانیان آن

در مورد چهره‌های ایران مدنی بسیار زود است که به معرفی آن‌ها پرداخت .

ایران مقتدر، ملی و مدنی و راهبردهایشان

سیر دیکتاتوری به دموکراسی در ژاپن  و کره جنوبی تجربه شد.به عبارتی کشور مقتدر و حرکت به سوی توسعه  و دموکراسی در ایران پاسخ نگرفت  اما در برخی در جوامع  رخ داد و این تجربه قابل تامل است.

علل مهم حرکت کامیاب از دیکتاتوری به توسعه و دموکراسی  را می‌توان برشمرد که کشور ما فاقد آن است.

1-      دیکتاتوری حاکمان به جای استبدا‌د و خودکامگی

2-ساختارمندی بروکراسی کشور

3-سمت‌گیری ساختارها به سمت تولید و خدمات

4-دولت‌های محتاج به سرمایه‌گذاری خارجی

5-حاکمیت‌هایی که دارای تعصب ملی هستند

شاید اولین نوع سیر تجربه دیکتاتوری ملی  به سوی دموکراسی را در آلمان دوران بیسمارک تجربه کرد که فردریک لیسپت آلمانی مروج آن بود.

اگر به  عوامل پنج گانه مزبور توجه کنیم در ایران عوامل مزبور وجود نداشت. همین تجربه دکتر مصدق  را به جمع دموکراسی و توسعه وادار کرد. در نتیجه مصدق با جمع‌بندی به پیوند دموکراسی و توسعه رسید.

در همین رابطه ایران ملی پا‌گرفت. بازرگان و سحابی  و خلیل ملکی و بسیاری از فعالان سیاسی اهل‌نظر آماده مقابله با استبداد را در مقابله‌ با عقب‌ماندگی  یا تقدم سیاست بر توسعه مطرح کردند. با این احوال دیدگاه ایران ملی در نهضت ملی کامیاب نشد.

در این میان کودتای 28 مرداد باعث شد که نقش استعمار مهم‌تر از استبدا‌د جلوه کند. حمایت استعمار از استبداد باعث شد  که تفکیک استبداد از استعمار مشکل شود. مهندس بازرگان به درستی به اولویت استبداد  و تفکیک این دو توجه داشت. اگر چه وی موفق به ترویج  و تبلیغ این تفکیک نشد. در نتیجه در انقلاب اسلامی  مبارزه به سوی استعمار و امپریالیسم و استکبار کشیده شد  و مشکلی بر مشکلات افزوده شد.

ایده ایران ملی متوجه نبود که با وجود دربار قدرتمند  که حامی استبداد بود دموکراسی در چاله می‌افتد. حال پیوند این استبداد با استعمار یا مقابله استبداد با استعمار بر مشکل جامعه خواهد افزود‌. در همین جاست  انواع راهبردهای ناموفق طرح شد. مبارزه فرهنگی مبارزه سیاسی با استبداد و نیز مبارزه با امپریالیزم.

این راهبردها  با یکدیگر تلاقی  یا تصادم هم داشتند‌. زمانی حاملان این راهبردها یک‌دیگر را سازش‌کار می‌دانستند  یا یک‌دیگر را متهم به خیانت می‌کردند.

راهبرد مصدق ‌و بازرگان با مانع دربار برخورد کرد.  زمانی که استعمار امریکا  حمایت خود را از دربار برداشت راهبرد مصدق و بازرگان به توفیق نسبی رسید  و مشکل اصلی خود را نشان داد. این مشکل همان عوامل پنج گانه بود که امکان تحقق  ایران مقتدر  در دوره امیرکبیر و مصدق را غیرممکن کرد.

در چنین شرایطی روش‌های دولت‌محور که تغییر یا اصلاح حاکمیت را از طریق تسخیر  حاکمیت راهبرد درست می‌دانستند  به دور باطل  افتادند. دوری که درد‌آور و تامل برانگیز است.

در این مورد دو مثال می‌آورم:

بعد از پیروزی انقلاب مشروطه میرزا‌کوچک‌خان جنگلی به ناچار برای حفظ دستاوردهای انقلاب مشروطه قیام کرد و شکست خورد. اما با گذشت ایام نهضت ملی سر بر‌آورد و تا  فرا رسیدن قیام 15 خرداد مبارزه پارلمانی ‌مدنی در ایران رشد کرد .اما از سال 1342 به دلیل استمرار استبداد در عمل جریان‌های مطرح به راه‌برد میرزا رسیدند اما این بار  رادیکال‌تر، آرمان‌گرا‌تر  و بی‌مبنا‌تر از گذشته عمل کردند.‌‌ تجربه مجاهدین‌خلق، فداییان خلق، حزب ملل اسلامی، حزب موتلفه اسلامی  با ترور حسن‌علی منصور و دیگر سازمان‌های طرفدار مشی مسلحانه نشان ازاین  دور داد.

با این عمل تجربه پارلمانی و مدنی در عمل دور انداخته شد و نادیده گرفته شد.

جمع تجربه نهضت ملی و اعتراضات خیابانی‌پارلمانی می‌بایست به سوی رفتار مدنی‌‌پارلمانی می‌رفت اما  هم حاکمیت و هم جریانات مبارز متاثر از پارادایم جهانی مبارزه  به تجربه میرزا‌کوچک‌خان رسید.

اما غم‌بار‌تر آن بود که همین تجربه در سال 1360 دوباره تکرار شد. تعامل و رفتار جریان‌های حاکم بعد از انقلاب و برخی از سیاسی که به نادرستی از حکومت کنار گذاشته شدند  و هم‌چنین دیدگاه متداول دولت محوری باعث شد که دور تکراری در تاریخ ایران ایجاد شود که نتیجه‌ای مناسب در پی‌نداشت.

دولت‌محوری در ایران در بزنگاه‌های حساس به دلیل سختی و انحصارطلبی و سکوب یا کنترل حاکمیت و زودخواهی یا آرمان‌گرایی مخالفان که حقانیت نیز دارند  به بن‌بست می‌خورد. که نتیجه آن عقب‌گرد است. در این مورد دو نمونه آوردیم.

تجربه نشان داد که:

1-تجربه تاریخی در جامعه ایران در مقابل ایده‌ها و راهبردهای آزمو‌ن نشده مغلوب می‌شوند در نتیجه تجربه‌های تاریخی با تفاوت‌هایی تکرار می‌شوند.

2- سرسختی حاکمیت  و خام دستی مخالفان صادق امری تکراری است.

3- نقد گذشته به نفی آن می‌رسد و در نتیجه همه‌چیز از آغاز شروع می‌شود.

4-گسست نسل‌ها، انشعابات  حزبی  و سازمانی را توجیه می‌کند.  در نتیجه  انباشتی به وجود نمی‌آید. به عبارتی پدران انعطاف‌ناپذیر و پسران کله‌شق می‌شوند.  مانند حکایت حنیف‌نژاد و بازرگان  یا حزب توده و فداییان یا نهضت آزادی و جبهه ملی.

ایران مدنی کامیاب می‌شود

بعد از دهه شصت و تحولات جهانی  و بر آمدن فعالیت مدنی و پارلمانی مسالمت‌آمیز این تجربه با تجربه دولت محوری در دوران اصلاحات به بن‌بست رسید. این فاز مهم و خطرناکی بود آیا باز باید دور تاریخی را تکرار کرد.

حاکمیت در عمل اصلاحات را به بن‌بست کشاند اما رفتاری که خلق شد به‌خصوص از سال 1384  باعث شد فعالیت نهادهای مدنی در جامعه ما بر فعالیت احزاب پیشی بگیرد .

در انتخابات 1388 مطالبه محوری و جامعه محوری بر دیدگاه دولت محور تاثیر گذاشت  و کاندیداها هم از مطالبه محوری تاثیر گرفتند  و برنامه دادند. این تعامل بسیار مهم بود اگر چه کافی نبود. اما نشان داد که 8 ماه تلاش 4 ساله و فشرده اما ناهماهنگ مطالبه محوری جواب داده است و جامعه را از خود متاثر کرده است.

حوادث انتخابات دل‌چسب نبود‌. سرکوب و کشتار به‌همراه کنترل شدید دل‌ها را به درد آورد  و جان‌ها کاهیده شد و آه‌ها  را بر آورد.

اما این روی قضیه بود‌. روی دیگر رفتار جامعه شهری ایران بود‌. مداوم بودن رفتار مسالمت‌آمیز و هم‌چنین دوری از خشونت‌ و رفتار توام با حوصله‌ و پیگیری این‌ها جلوه‌هایی از رفتار مدنی است.  به عبارتی دیدگاه ایران مدنی راهبرد مدنی را طلب می‌کند. نباید به یک‌باره تجربه اصلاحات و گذشته را دور ریخت و به‌ دنبال شروع از صفر و تجربه‌های جدید ناشناخته رفت.

دو راهبرد کلان 1-رفتن از روی زمین به زیر زمین 2-مقابله‌به‌مثل با حکومت‌ها در جامعه به‌شدت خطرناک است زیرا اگر‌چه ظالمان را شکست داده اما مظلو ‌مان را کامیاب نکرده  و نتیجه باخت‌باخت بوده است و در نهایت به بازتولید ظلم جدید یاری رسانده است. زیرا طوفان فرزندان ناهم‌گون می‌زاید و در هر عمل طوفانی است.

دیدگاه مدنی رفتار مدنی می‌طلبد.جامعه در حال مزه‌مزه کردن راهبردهایی است  که از بن‌بست پارلمان به خیابان آمده است اما نه به شکل شورشی بلکه به شکل مدنی آن و در پی آن است که با تغییر قوانین و اصلاح ساختارها باز هم به پارلمان بازگردد ‌و راهبرد مدنی‌‌خیابانی به جنبش تحمیل شده اما عکس العمل آن خیابانی‌شورشی نیست.

راهبرد مدنی‌خیابانی  با رفتار مسالمت‌آمیز می‌تواند ‌در جامعه ما تجربه جدید خلق کند و از دور تکراری جلوگیری کند. دوری تحمیلی و نامبارک  که نهایت آن باخت‌باخت است.

در رفتار مدنی و راهبرد مدنی برد- برد هیچ کس بازنده نیست  و جریان بر جای شایسته خود می نشیند.

ایران مدنی دولت‌محور نیست  اما از جایگاه جامعه‌محوری و مطالبه‌محوری دولت و دولت‌محوران را کنترل می کند.

ایران مدنی مذهبش رودار و تعاملی است .اقو‌امش همه ایرانی و مساوی‌اند. زنانش حقوق برابر با مردان دارند. اصنافش محقق‌اند‌ چون کار می‌کنند. روشن‌فکرانش خلاقند  چون دانشگاهش مستقل است.

روحانیت آن عالمان دین‌اند‌ و پایه‌های محکم حفظ اخلاقی جامه قلمداد می‌شوند  چون دین دولتی را باور ندارند  زیرا دولت دینی دین را دولتی می‌کند.

بی‌گمان ایران مدنی با راهبرد علنی مسالمت آمیز و نگاه به حرکت مدنی‌خیابانی ‌با بازگشت به پارلمان و اجرای قانون‌مداری ‌می‌تواند ایران مقتدر و ملی بسازد.

راه ایران ملی و مقتدر از ایران مدنی می‌گذرد‌. باور کنید.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , ,