شنبه, ۲۷ تیر ۱۳۹۴
25 August 2016
سیگنال ممنوع

«نوروز و زرتشت – ویژه برنامه نوروز ۱۳۹۳»

۱۳۹۳ فروردین ۰۶

شادیار عمرانی / رادیو کوچه

 

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

سلام و درودهای بهاری به شنوندگان سیگنال ممنوع نوروزی. ششمین روز نوروز ۹۳ را آغاز می‌کنیم با جشن نوروزی‌ای دیگه. از گیلان به سمت مازندران می‌رفتیم که تقویم از روز تولد آشو زرتشت گفت. و البته با به وجود آمدن موج ملی‌گرایی در ایران، گرایش به آیین زرتشتی هم امروزه بیش از پیش شده و مسلمانان ایرانی روز تولد زرتشت را به هم تبریک می‌گن. جالب این‌جاست که کم دیده شده مسلمانان روز تولد قدیسان مذاهب و ادیان دیگر را جشن بگیرند اما با فرض گرفتن زرتشت به عنوان پیامبر ایرانی به آیین زرتشتی چهره‌ای ملی می‌دند. اما واقعن زرتشت کی بود؟ کِی و کجا زندگی کرد؟ آیین زرتشت چیه؟ و زرتشتیان که هستند؟ امروز به سراغ زرتشتیان می‌ریم. پیروان آیینی که امروزه جغرافیایی مشخص ندارند و در جغرافیایی به وسعت از آناتولی تا چین، جمعیتی حدود تنها ۲۰۰ هزار نفر را تشکیل می‌دند.

 1

در مورد زمان و مکان تولد زروثوشترا اسپنتمان، یا آشو زرتشت اطلاع تاریخی دقیقی وجود نداره. از ۶۰۰ تا ۶۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح با ادعای تولد او در ایرانویج که محدوده‌ای از خوارزم گرفته تا سیستان و از سوی دیگه آذریبایجان شامل می‌شده. موثق‌ترین گمانه‌زنی بر اساس نوشته‌های اوستایی، زادگاه او در کنار دریاچه‌ی چیچست بوده که گفته می‌شه دریاچه‌ی ارومیه‌ی امروزیه. و روز تولد او ششم فرودینگان بوده. زرتشتیان به این روز نوروز خاص می‌گند و در آتشگاه‌ها به عبادت مشغول می‌شند.

آیینی که زرتشت آورد در زمان خود حرف نویی بود و به شدت بر اساس مناسبات اقتصادی اون زمان شکل گرفته بود: زراعت، نیاز به زمین و البته گسترش تملک زمین را موجب می‌شد. امری که تقدس خاک و آب را پیشتر از زرتشت در میتراییسم ساخته بود. اما خرد محوری آیین زرتشت، در همان ابتدای شروع ترویج آن، با پیوستن گشتاسب یا کی‌گشتاسپ، پادشاه آن روز بلخ، گسترش اقتصادی را در گرو تدبیر و سیاست‌ورزی به جای غصب بدل می‌کرد. در واقع آیین زرتشتی با سه اصل، اندیشه‌ی نیک، گفتار نیک و کردار نیک، و اعتقاد و التزام به خداوندی که نماد اندیشه‌ی پاک است، در عمل بر مناسبات اجتماعی و اقتصادی آن روز بلخ تاثیر می‌گذاشت. زرتشت ادعا کرد که برای پایان دادن به خدایگان چندگانه و احکام خرافی موبدان میترایی و مهرپرستی آمده، موبدانی که در آن روز مالکان تمام دارایی‌های مردم بودند.

2

اما ادیان بسیاری تحت تاثیر آیین زرتشتی قرار گرفتند. از لحاظ تاریخی زرتشت اولین کسی بود که تک‌خدایی را رواج داد. به دلیل سیطره‌ی میتراییسم در دنیای باستان که تا آسیای صغیر و اروپای مرکزی هم پیش رفته بود، ادیان ابراهیمی به شدت تحت تاثیر فلسفه‌ی میتراییسم قرار گرفتند. شباهت‌های بسیار مسیحیت با زرتشتیت در فلسفه‌ی دینی به علت ریشه‌ی میتراییستی این دو دین است. از وجود روح‌القدس که در آیین زرتشت  فروهر هست تا عروج مسیح به آسمان، که همان اندیشه‌ی امشاسپندی مردگان در آیین زرتشتی و عروج آن‌ها به خدای در آسمان هست، خدای لایزالی که ریشه‌ی اون به اسطوره‌ی زروانی برمی‌گرده و پیش از ورود آریایی‌ها به فلات ایران پرستش می‌شده. یا تقدس مریم به عنوان مادر فرزند خدا، و هم‌گون بودن اون با آناهیتا، مادر آب، تا شب چله و یلدا، و حتا سخن گفتن مسیح در گهواره، لباس سرخ کشیشان و سرخ‌پوشی مغ‌ها به نشانه‌ی آتش، و شمع افروزی، و آتش افروزی به نشانه‌ی پاکی، امشاسپندان، نیاکان و اهورمزدا.

اسلام را شاید بشه بیشتر از هر دین دیگه‌ای به زرتشتیت نزدیک دونست. از سمبل‌های مقدس گرفته، ۷، ۷۲، ۴۰ تا سن تکلیف و سدره پوشی. زرتشت در ۴۰ سالگی مبعوث شد. داستان بعثت زرتشت شباهتی شگفت‌انگیز به مبعث محمد داره. اولین گروندگان به آیین زرتشت، همسرش هوویی و پسرعمویش مدیوماه بودند.

3

فاطمه به عنوان دختر کوچک محمد و تقدسش، و پروچیستا، به عنوان دختر کوچک زرتشت که تنها زنی هست که نامش در گاتاها، که کلام خود زرتشت است، آمده. ازدواج پروچیستا با جاماسپ پسر لهراسب و صدراعظم گشتاسب و داستان ازدواج آن‌ها که قرانی عجیب با داستان ازدواج فاطمه با علی داره. در احکام نیز اسلام به شدت به احکام زرتشتی نزدیکه. از وضو، نماز، قنوت، پیشنمازی، ایستادن هنگام نیایش، نمازهای پنج‌گاهی در روز، و قبله گرفته تا نجاست و احکام زنان و حیض.

باید اضافه کرد، که دین بهی یا همان آیین زرتشتی تا زمان ساسانیان هرگز به عنوان دین رسمی در ایران نبود. اشکانیان که دین نداشتند و هرگز دینی رسمی را هم اعلام نکردند و در زمان آن‌ها مسیحیت بسیار در ایران رواج یافت، و هخامنشیان هم دین رسمی اعلام نکردند. کوروش به سنت مادری که مادی بود و زرتشتی، خود را زرتشتی می‌خواند در حالی که مثلا خشایارشا، دین نداشت و بعد از ازدواج با استر یهودی، به یهودیان بهای بیشتری می‌داد و ضدیتی را با موبدان زرتشتی آغاز کرده بود که موجب شورش‌هایی در زمان خودش شد. حتمن داستان وزارت مردخای و قیام هامان را شنیدید.

اما بریم سراغ نوروز. نوروزی که ادعا می‌شه سنت باستانی ایرانیه. واقعیت اینه که نوروز بسیار پیشتر از ورود آریایی‌ها به فلات ایران در این جغرافیا جشن گرفته می‌شده. باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان، ریشه‌ی نوروز را به بابلیان نسبت می‌دهند، جشنی که هم‌چنان در بین بازماند‌گان این قوم هرساله برگزار می‌شه. نوروز تا زمانی که کوروش بابل را فتح نکرده بود هرگز به ایران وارد نشده بود. زرتشتیان به آیین میترایی، روزهای ماه را نه عدد، بلکه نام می‌گذاشتند و هرگاه نام روز با نام همان ماه یکی می‌شد آن روز را جشن می‌گرفتند. نوروز، در تقویم در چنین قانونی نمی‌گنجید. اما با ورود نوروز به ایران، جشن‌های نوروزی بین زرتشتیان تفاوت عمده‌ای با دیگر آداب این روز پیدا کرد. ۷ مقدس، به ۷ دانه‌ها، از ۷ میوه، سبزی، یا نان‌های ۷ دانه گرفته، تا استفاده از نماد‌های امشاسپندان در سفره نوروزی. آتش افروختن، و ریختن برگ‌های آویشن بر درگاه خانه‌ها. سفره‌های مربع شکل به نشانه‌ی ۴ عنصر اصلی و غیره. از اسطوره‌ی نوروز جمشیدی، تنها فردوسی در شاهنامه‌اش گفته و در هیچ کجای تاریخ نیامده.

1

همه‌ی این‌ها را گفتیم برای این‌که به موسیقی برسیم. برنامه‌ی ما هنره. خب، وقتی از مراسم باستانی قومی صحبت می‌کنیم، نمود اون را در موسیقی و هنر می‌بینیم. آیا موسیقی زرتشتی وجود داره؟ به طور خاص نه. دلیلش اینه که ما قومی واحد به عنوان قوم زرتشتی نداشته و نداریم. زرتشتیان در جغرافیای گسترده‌ای بوده‌اند که خود شامل اقوام مختلفی می‌شده. هم‌اکنون هم در ایران پراکندگی قابل توجهی دارند. شاید فکر کنیم بیشترین زرتشتیان در یزد و یا کرمان ساکن‌اند. اما این جمعیت ۲۰۰ هزار نفری بیش از این‌که در یزد ساکن باشند، در گجرات هند با نام “پارسیان” زندگی می‌کنند. در واقع زرتشتیان پیروان آیین زرتشت هستند نه یک قوم. مراسمی که آن‌ها را به هم مرتبط می‌کند آیین‌های مذهبی است. موسیقی مراسمشون هم ادعیه‌ی آیینی و مذهبیه.و این آیین‌های مذهبی، حتا در نوروز، هیچ شباهتی به رسومی که امروزه در ایران رعایت می‌شه ندارند.

با این برنامه‌ی پرانتز باز پرانتز بسته‌ی امروز، فراموش نمی‌کنیم که به مازندران بریم. وعده‌ی ما فردا، مازندران، با سیگنال ممنوعی دیگه از رادیو کوچه.

برنامه قبلی این مجموعه، نوروز گیلان را از اینجا بشنوید

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,