Saturday, 18 July 2015
30 October 2020

«بررسی صنعت فرهنگ در جوامع بازوبسته»

2010 March 06

حمید جعفری / رادیو کوچه

کتاب «دیالکتیک روشنگری» نوشته «تئودور آدورنو» و «هورکهایمر» اثری است که نویسندگانش در بخش چهارم این اثر به موضوع «صنعت فرهنگ» می‌پردازند. صنعت فرهنگ از جمله مفاهیمی است که تئودور آدورنو برای توضیح عملکرد مراکز تولید محصولات فرهنگی به کار برد. یکی از مشخصه‌های اصلی صنعت فرهنگ همانندسازی در قالب ظاهر بسیار متنوع تولیدات فرهنگی است. این همانندسازی نوعی سرکوب به حساب می‌آید که تحمل ذوق‌های آفریننده و خلاقیت‌های مستقل را ندارد. صنعت فرهنگ نقش قدرتی را دارد که از گذشته تا امروز در قالب‌های متفاوت، اندیشه‌های آزاد و معترض را سرکوب کرده است. «سیاوش جمادی» سخنرانی خود در شهرکتاب را به بررسی صنعت فرهنگ در جوامع باز و بسته اختصاص داد. گزارش کوتاهی از این نشست در ذیل خواهد آمد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

صنعت فرهنگ، تاریک‌ترین نظریه دوران معاصر
ماکس هورکهایمر و تئودور آدورنو در سال 1947 در فصل چهارم کتاب «دیالکتیک روشن‌گری» برای نخستین بار اصطلاح «صنعت فرهنگ» را مطرح کردند. این کتاب شگفت‌انگیز از حیث نثر، مضمون و تاثیر، بحث فلسفی قدیمی اینهمانی و رابطه آن با نااینهمانی را مطرح می‌کند که هگل، هایدگر و نیچه به آن توجه کرده‌اند. در آغاز عصر روشن‌گری نیز بنیان‌گذاران دایره‌المعارف بی‌آن‌که چنین دغدغه‌یی داشته باشند، نااینهمانی را در مجموعه‌یی به نام «دایره المعارف»گنجاندند. مساله‌یی که در کتاب دیالکتیک روشن‌گری مطرح می‌شود این است که در عصر مدرن و در تاریخ روشن‌گری برخلاف آن‌چه خواست و مقصد روشن‌گری بود، مجددن سلطه به صورت نهانی بازمی‌گردد. تئودور آدورنو در جایی از کتاب «زبان اصالت» اشارتی به صنعت فرهنگ دارد.

او کارهایی را که صنعت فرهنگ برای پوشاندن و قربانی کردن فردیت‌ها و جزییت‌ها می‌کند، به موسیقی تشبیه می‌کند که اس اس‌ها در اردوگاه‌های نازی برای شنیده نشدن صدای قربانیان پخش می‌کردند. بنابراین اگر هابرماس یکی از تاریک‌ترین نظریات دوران معاصر ما را نظریه صنعت فرهنگ آدورنو می‌داند پربیراه نیست. در اساطیر یونان با راهزنی به نام پروکروست مواجه می‌شویم که او افراد را بر تختی می‌خواباند.  اگر افراد از تخت کوتاه‌تر بودند، آن‌قدر آن‌ها را می‌کشید تا اندازه تخت شوند و اگر بلندتر بودند پایشان را با شمشیر می‌برید. در اصل او دیگران را با تخت اینهمان می‌کرد. به عقیده آدورنو صنعت فرهنگ نقش همان پروکروست را بازی می‌کند و آن‌چه نااینهمان است را نمی‌پذیرد مگر این‌که با خودش اینهمان کند. بنابراین در صنعت فرهنگ، فردیت، استقلال، ابتکار و خلاقیت قربانی می شود.

این مفهوم صنعت فرهنگ نزد آدورنو با شرایط امروز که ابزار ارتباطی جدیدی هم‌چون اینترنت و ماهواره در دسترس است دست‌خوش تغییر شده است. از طریق اینترنت امکان تبادل آرا بین رسانه و مخاطب به وجود آمده است. امکانات اطلاع رسانی، ارتباط دورادور فرد به فرد، نشر آزادانه گفته ها و نظرات، تبادل آرا، داد و ستد تجاری و فرهنگی از جمله امکاناتی است که با اینترنت فراهم آمده است.

اهمیت تکثیر در صنعت فرهنگ
رادیو، تلویزیون، فیلم، ویدیو، ماهواره و اینترنت، ابزاری صنعتی هستند که قدرت تکثیر، تولید و بازتولید پیام را دارند. بنابراین بر پیام و شیوه انتقال آن تاثیر می‌گذارند. این نحوه تولید اثر فرهنگی را که با مدخلیت صنعت و رسانه‌های صنعتی است، صنعت فرهنگ می‌نامند. در صنعت فرهنگ مهم‌ترین مساله تکثیر است. حال آن‌که در نسخه‌برداری یا تنسیخ کتب قدیمی چنین مساله‌یی وجود نداشت و دامنه تکثیر محدود بود. توده‌ها و عوام نمی‌توانستند با آثار فرهنگی ارتباط برقرار کنند. اما ابزار تکثیر کالاهای فرهنگی بعد از گوتنبرگ چنان پیشرفتی کرد که آثار فرهنگی در دسترس توده‌ها قرار گرفت.

توده مخاطبان به عنوان بازار مصرف دیگر به هیچ‌وجه نادیده گرفتنی نیستند و سیاست‌گذاران فرهنگی به هر طریق می‌کوشند به شیوه های مطمئن‌تری برای رام کردن این توده و نظارت سیاسی و اجتماعی بر آن دست یابند. پس صنعت فرهنگ، کالای فرهنگی و فرهنگ را توده‌یی کرد. خوب یا بد بودن این اتفاق نقد شدنی است. با دید کلی، صنعت فرهنگ، هنر را دموکراتیزه و از انحصار خارج می‌کند و اقتدار اثر فرهنگی را که والتر بنیامین واژه هاله را درباره آن به کار می‌برد، فرو می‌ریزد. تکثیرپذیری تکنیکی به حیطه اقتدار اثر هنری تجاوز می‌کند. اثر را از حیطه اقتدارش بر می‌کند، هاله اثر را محو و نسخه اصل و بدل را با هم یکسان و اینهمان می‌کند. با این حال اثر وقتی برای نخستین بار خلق می‌شود، رابطه‌یی با هنرمند خود دارد. این رابطه ارزشی آیینی دارد و ربطی به نمایش اثر ندارد.

وقتی همان اثر تکثیر می‌شود، این تکثیر حیطه اینجایی و هاله اثر را سلب می کند. به مدد صنعت فرهنگ، هزینه و مخارج دسترسی به آثار هنری و نمایش آثار هنری کاسته شده است. آیا در تکثیر فقط مساله افزایش کمیت تولید پیام و کالای فرهنگی مطرح است؟ رسانه‌های صنعتی پیام را در مقیاس وسیع تکثیر می‌کنند. آیا تکثیر فقط عدد پیام را افزایش می دهد؟ وقتی پیامی در مقیاس وسیع تکثیر می‌شود نوعی حقیقت در بین مردم و عوام ساخته می‌شود. آن حقیقت، حقانیت خود را تنها از ارزش آیینی و اصالتش کسب نمی‌کند بلکه از تعداد و عدد هواداران و کسانی که آن حقیقت را پذیرفته‌اند، اعتبار می‌گیرد. بنابراین کثرت و تکثیر حقیقت می‌سازد. با توجه به گرایش‌های مارکسیستی آدورنو او به این نتیجه می‌رسد که صنعت فرهنگ محاسنی دارد از جمله این‌که هنر را از انحصار بیرون می‌آورد و در اختیار توده‌ها قرار می‌دهد.

استبداد سنتی در برابر استبداد صنعت فرهنگ
آدورنو به نقل از «دموکراسی آمریکا» اثر الکسی دوتوکویل چنین می‌گوید؛ «استبداد تن را رها می‌کند و روح را آماج حمله قرار می‌دهد. روح عاجز از هر آن چیزی می‌شود که تخطی از تکرار و تقلید خودکار استاندارد شده است. کم‌کم شیفته ستم و طاعتی می‌شود که به جای تقاضای واقعی نشسته است.» استبداد به مفهوم قدیم کلمه استبدادی بود که صنعت در آن دخالتی نداشت. یعنی ماهیت تپه‌های سر و چشمی که آقامحمدخان قاجار می‌ساخت با کشتگان جنگ‌جهانی‌دوم، کشته‌شدگان هیروشیما و اردوگاه مرگ در آلمان نازی تفاوت کیفی داشت. آن تپه‌های سر، حاصل اراده یک فرد است که به اعتقاد هگل در تمام استبدادهای شرقی آن فرد آزادی مطلق داشته است. در دوران گذشته استبداد به معنی انسانی کلمه بوده است. یعنی سلطانی بود و رعایایی داشت که می‌توانست جان و مال آن‌ها را در اختیار بگیرد.

اما این سلطان دستش آنقدر دراز نبود که به اقصی نقاط کشور دیگری برسد. سالی یا ماهی از جایی عبور می‌کرد و اراده‌اش را به آن‌جا تسری می‌داد. این قدرت تسری اراده از مبدا و مرکز مطابقت به همه، در استبداد سنتی وجود نداشت. بنابراین تن‌هایی که آدورنو از آن می‌گوید، در استبداد سنتی محفوظ‌تر بود تا در سلطه‌گری صنعت فرهنگ. بنای استبداد سنتی بر مبنای پروکروست است یعنی همه باید با اراده حاکم مطابق بشوند. در جمهوریت افلاطون هم شاعران برای آن‌که نمی‌توانند مطیع و فرمان‌بردار باشند، تبعید می‌شوند. چون شعرا ملهم از جایی هستند در حالی‌که در آرمانشهر افراد باید مطیع ایده‌ها باشند و آن ایده‌ها مرجع مطابقت است. اگر کسی خود را با آن تطبیق داد شهروند محسوب می‌شود و اگر نداد باید طرد شود. هستی انسان، هستی گشوده است و اگر این امکان در انسان نبود، مانند مورها و زنبورها به صورت اولیه‌اش باقی می‌ماند. سرانجام کسی به این انطباق اعتراض می‌کند و غل و زنجیر کارکرد می‌یابد. این شیوه استبداد قدیم است. در این شیوه مرجع مطابقت با کسانی که باید اطاعت می‌کردند، رابطه‌یی انسانی و دوردست داشت.  آدورنو می‌گوید: «صنعت فرهنگ، آن سلطانی که از دور دستور می‌داد و گه‌گاهی دستش به جسم‌ها می‌رسید، نیست. صنعت فرهنگ سلیقه‌ها، مصرف و نوع زندگی را شکل می‌دهد.»

تمام اختلافات و گزینه‌های مختلفی را که برای انتخاب محصولات فرهنگی وجود دارد، برنامه‌ریزان صنعت فرهنگ از پیش پایه‌ریزی کردند و برای انسان‌ها ساختند. آدورنو با ذکر و تحلیل مثال‌های متعدد از آهنگ‌ها، فیلم‌ها، سریال‌های تلویزیونی و تفریحات می‌کوشد تا نشان دهد در فرهنگ توده‌یی هیچ ابتکار جدید و نویافته‌یی، هیچ نوع استقلال فکری، هیچ حرکت نامکرر و بی‌پیشینه‌یی و خلاصه هیچ ساز ناکوک و وفاق‌ناپذیری مجال بروز نمی‌یابد. در قیاس با مرحله لیبرالی پیشین، در مرحله فرهنگ توده‌یی آن‌چه جدید می‌نماید، حذف امر جدید است.

سلب آزادی در صنعت فرهنگ
استبداد به مفهوم خفقان همه در ازای آزادی مطلق یک تن، از فلسفه هگل و کانت آغاز می‌شود. آن‌جایی که به امر منجز اخلاقی و شرایط ماتقدم ازلی و ابدی اشاره می‌کند. با حکم‌سازی کانت در سه نقد عقل محض، نقد عملی و نقد قوه حکم، یک نیروی شاکله‌ساز که حکمش مطلق است در ذهن آدمی طرح می‌شود. در فلسفه کانت شرایط ماتقدم این ادعا را دارد که ازلی، ابدی و ذاتی است و تاریخی و زمان‌مند نیست. بر اساس این شرایط است که علم ما و احکامی که ذهن ما درباره جهان بیرون صادر می‌کند، قالب‌ریزی می‌شوند. آدورنو در دیالکتیک روشن‌گری اشاره می‌کند شاکله‌سازی کانتی هنوز با آزادی سوژه ارتباط دارد. یعنی هنوز چیزی به نام سوژه به مفهوم خودآیینی و اراده و فردیت در شاکله‌سازی کانت وجود دارد اما در شاکله‌سازی صنعت فرهنگ هیچ نوع آزادی وجود ندارد و هر آزادی فریب است. این مساله از کانت به هگل منتقل می شود. یکی از مباحث هگل بحث بین امر کلی و امر فردی است. برای مثال از نظر هگل دولت امر کلی است و افراد امور خاص و جزیی‌اند. در جامعه مدنی دولت و ملت صدای هم را می‌شنوند. اما چه اتفاقی می‌افتد که ملتی به شدت پیش‌بینی‌ناپذیر می‌شود؟ هستی انسان، هستی گشوده‌یی است. او این امکان را دارد که هرگز مهره نشود و در هر شرایطی با امکاناتی مواجه است که در انتخاب آن‌ها شریک است. این امکان در انسان وجود دارد که عمل پیش‌بینی‌ناپذیری انجام دهد. در جایی این پیش‌بینی‌ناپذیری بیشتر می‌شود که امر کلی و جزیی از شنیدن صدای هم عاجز شوند و نسبت به هم کور و کر می‌شوند.

در این‌جاست که شنیدن صدای یکدیگر توهم است. صدا با وساطت شنیده می‌شود. هگل در فلسفه مساله وساطت و میانجی را طرح می‌کند. در سیاست این میانجی‌ها جامعه مدنی و احزاب هستند. در کشورهای در حال توسعه و کشورهایی که رسانه‌هایشان انحصاری است و بخش خصوصی در آن‌ها قوی نیست، این رسانه‌ها کم‌کم دچار این توهم می‌شوند که صدای ملت‌اند چون وسیله ارتباطی با مخاطب ندارند. رسانه‌های مقابل هم ندارند. با قدرتی که از استبداد سنتی وام گرفته‌اند به رقبا و مخالفان هم اجازه حضور نمی‌دهند. کم‌کم این یک‌سویگی امر را مشتبه می‌کند که صدای رسانه، صدای عناصر متکثر ملت است. این مساله رسانه را کم‌کم به انزوا می‌کشاند و خنثی می‌کند و دیگر کسی به آن توجه ندارد. در دنیای امروز هم که رجوع به دیگر رسانه‌ها آسان شده، به منابع دیگر رجوع می‌کنند. حال آن‌که ساختن فرهنگ در هر کشوری، باید از درون خود آن کشور، با توجه به سوابق سنتی و زبان همان کشور و برنامه‌ریزان دل‌سوزی باشد که به فرهنگ آن کشور توجه دارند. صنعت فرهنگ در جوامع بسته به مراتب خطرناک‌تر است. اما انسان هرگز امیدش را از دست نمی‌دهد و در کنترل شونده‌ترین جوامع، هم‌چنان امکان هستی مستقل آدمی وجود دارد و انسان به مهره تبدیل نمی‌شود.

گزارش کامل این نشست را از اینجا بشنوید:

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , ,