«بانی روشنفکری در ایران»

محبوبه / رادیوکوچه

mahboobeh@koochehmail.com

نوزدهم اسفند ۱۲۷۶ خورشیدی، برابر با ۱۳۱۴ قمری، مصادف است با سالروز در گذشت «سید‌جمال‌الدین‌اسد‌آبادی» است. او  اندیشمند سیاسی و مبلغ اندیشه اتحاد اسلام بود. وی هم‌چنین از اولین نظریه‌پردازان بنیادگرایی اسلامی محسوب می‌شود. از او با نام‌های «جمال‌الدین‌افغانی» و «سیدمحمدبن‌صفدرالحسین» نام برده می‌شود.

«سید جمال الدین اسدآبادی»، در ماه شعبان سال «۱۲۵۴» هجری قمری برابر با «۱۲۱۷»  خورشیدی، در اسدآباد همدان به دنیا آمد. پدرش «سید‌صفدر» و مادرش «سکینه‌بیگم»، هر دو از سادات حسینی مقیم آن سامان بودند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

دانلود فایل صوتی

او از پنج سالگی به فراگیری دانش نزد پدر خود پرداخت. و برای ادامه تحصیل به قزوین و سپس تهران مهاجرت کرد. وی در همین زمان و در حالی که بیش از ۱۶ سال نداشت پس از چند دیدار با «آیت‌اله‌طباطبائی» مرجع وقت، درجه اجتهاد را دریافت کرد.  سپس به همراه پدر به نجف رفته و در مکتب «شیخ مرتضی» از مجتهدین آن عصر بهره گرفت.

سید جمال الدین در سن ۱۸ سالگی در اکثر علوم رایج در آن زمان به مقام عالی رسید. بعد به هندوستان و حجاز و مکه سفرهایی کرد و سرانجام به افغانستان مراجعت نمود. ودر آن‌جا شریک اسرار «دوست‌محمد‌خان» امیر افغانستان شد. در جنگ هرات نیز همراه او بود.

سپس به مصر رفت. در مصر با استقبال برخی مقامات دولتی روبرو شد و شروع به تدریس و تبلیغ کرد. بسیاری از نویسندگان و روشن‌فکران مصر از او بهره بردند و شیخ «محمد عبده» مفتی بزرگ مصر او را همچون استاد خود می‌دانست. سید در تحولات سیاسی مصر نقش موثر داشت و به همین دلیل پس از مدتی به کوشش نمایندگان خارجی که منافع خود در مصر را در خطر می‌دیدند او را از مصر بیرون کردند و به هند رفت. مدتی او را در کلکته زیر نظر حکومت انگلیسی هند نگاه داشتند و بعد که اجازه یافت از راه دریای سرخ به اروپا رفت.

او به پاریس رفت و در آنجا به انتشار روزنامه «عروه‌الوثقی» مبادرت نمود. روزنامه عروه‌الوثقی در سراسر جهان اسلام منتشر می شد. و انتشار دهنده عقاید سیاسی و اجتماعی او مبنی بر مساوات و آزادی بود. پس از ۱۸ ماه انتشار این روزنامه، انگلیسی‌ها دستور توقیف آن‌را دادند.

در سال ۱۳۰۳ خورشیدی سید به دعوت «ناصرالدین شاه» به ایران آمد. اما چون درباریان ذهن شاه را نسبت به او مشوش کردند، سید با خاطری آزرده به روسیه و از آنجا به اتریش رفت. در سال ۱۳۰۷ بار دیگر ناصرالدین‌شاه از افکار و عقاید سید به حیرت افتاد و او را به تهران دعوت کرد، لیکن بر اثر دسیسه‌های دربار، سیدجمال مورد غضب شاه قرار گرفت و در حرم حضرت «عبدالعظیم» متحصن شد. مامورین شاه او را از آنجا خارج و به عتبات تبعید کردند.

وی ناچار به لندن رفت در لندن روزنامه‌ای به نام «فیبا‌الخافقین» به دو زبان عربی و فارسی منتشر کرد.

سپس به استامبول بازگشت، «سلطان‌عبدالحمید» ابتدا به امید آن‌که از عقاید سیدجمال‌الدین درباب ایجاد وحدت اسلام استفاده کند، از او دل‌جویی کرد اما درباریان سلطان و کارگزاران انگلیس به مخالفت با سید برخاستند و او پس از مدتی از چشم سلطان افتاد و مواجب او را قطع کردند و با فقر زندگی می‌کرد.

سرانجام ‌سیدجمال‌الدین ‌اسدآبادی روز سه‌شنبه ۱۹ اسفند ۱۲۷۶ خورشیدی مطابق با ۵ شوال ۱۳۱۴ هجری قمری پس از گذشت چهارسال از ورود به مرکز خلافت اسلامى و تلاش فراوان در این کشور جهت ایجاد اتحاد اسلامى، با دسیسه سلطان عبدالحمید، پادشاه عثمانى، مسموم شد و فوت کرد. پیکر او را مردم ترکیه در قبرستان «شیخ لرمزارى» در شهر بندرى استانبول به خاک سپردند.

بنا به درخواست دولت افغانستان مبنی بر انتقال کالبد او، این درخواست از سوی دولت عثمانی مورد قبول واقع شد. و درسال ۱۳۲۳ قمری پیکر سید جمال‌الدین از استانبول به کابل منتقل شد و در منطقه علی‌آباد دفن گردید که با دفن تابوت او در آن‌جا، نام آن محل «دارالفنون» گذاشته شد و در زمان سلطنت محمدظاهرشاه درسال ۱۳۴۲ سازه بلندی از سنگ آبنوس سیاه بالای قبر او نسب گردید.

منابع:

وکی پدیا

نگاهی به زندگی جمال‌الدین اسدآبادی

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»