Saturday, 18 July 2015
03 December 2021
زیر باران

«گذری بر موسیقی ایرانی»

2010 June 03

مارال/رادیو کوچه

maral@koochehmail.com

در ایران باستان هنگام برآمدن و فرو رفتن خورشید گروهی به نواختن طبل و کوس و کرنا می‌پرداختند. در اوستا بخش یسناها آمده که پزشکان بیماران خود را با موسیقی ایرانی درمان می‌کردند.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

در آن دوران سه نوع موسیقی آیینی (دینی)، بزمی و رزمی مرسوم بوده است، هم‌چنین در جشن‌های طبیعت و روزهای تاریخی و ملی، نواها و موسیقی ایرانی ویژه‌ای اجرا می‌شد. در دوران هخامنشیان سرودها و ترانه‌هایی به نام «هوره» در جنگ‌ها و جشن‌ها اجرا می‌کردند که امروزه در ایلام و سرزمین‌های غرب ایران با همین نام رایج است.

در دوران ساسانیان به ویژه دوران «بهرام گور» و «خسرو پرویز» موسیقی‌دان‌هایی زیرنظر وزیر دربار «خرم باش» کار می‌کردند. در جشن‌های بزرگ، این نوازندگان و خنیاگران، نواها و آهنگ‌های گوناگون اجرا می‌کردند. در شاهنامه آمده بهرام گور تعداد ده هزار لوری (خنیاگر) از هند برای شادی و پای‌کوبی مردم به ایران آورد.

نبد هیچ مانند بهرام گور                     به داد و بزرگی و فرهنگ و زور

مشهورترین موسیقی‌دان‌های این دوران باربد، سرکش، رامتین، بامشاد، آفرین، و نکیسای چنگ نواز بودند. باربد برای هر روز هفته، نوایی ساخت که به «هفت خسروانی» معروف است. هم‌چنین برای هر روز ماه، سی لحن یا سی دستان و برای ۳۶۰ روز سال غیر از پنجه دزدیده، ۳۶۰ آهنگ یا ۳۶۰ دستان را ساخت. آهنگ «جامه‌دران» که در ردیف موسیقی ایرانی است، از ساخته‌های نکیسا است که با چنگ نواخته است.

دستان دیگری به نام دستگاه راست است که باربد آن را ساخت و امروز جز دستگاه‌های هفت‌گانه موسیقی ایرانی است، هم‌چنین باید به آهنگ‌ها و دستان نوروز بزرگ، آرایش خورشید، ماه برکوهان (ماه بالای کوهسار)، کین ایرج، سوگ سیاوش و گنج باد، گنج کاووس، تخت تاقدیس، فرخ روز، سوگ شیدیز و باغ شیرین اشاره کرد.

موسیقی ایرانی دارای هفت دستگاه به نام شور، ماهور، نوا، همایون، سه گاه، چهارگاه و راست پنج‌گاه است و آوازهای ایرانی دارای سه بخش: دستگاه، نغمه، و گوشه است.

در ایران بعد از اسلام، با این‌که موسیقی در اسلام نهی شده بود، با این حال دانشمندان اسلامی و موسیقی‌دانان بزرگ ایرانی درباره هنر موسیقی کتاب‌ها و نگارش‌هایی دارند.

از آن جمله می‌توان به بزرگان موسیقی در دوره اسلامی اشاره کرد:

«نشیط فارسی» از پیش‌گامان و سازندگان موسیقی عربی در قرن اول هجری بوده است.( ۸۰ هجری)

«ابراهیم موصلی» (ارگانی) و پسرش «اسحق موصلی» متولد شهر ارگان فارس عودنواز بودند. ابراهیم شعر عرب را به آهنگ ایرانی آراست، می‌گویند او نه‌صد نغمه موسیقی ساخته و پسرش نیز نوشته‌هایی در باب اصول موسیقی نگاشته که امروزه چیزی در دست نیست. (۲۳۵- ۱۲۵ هجری)

«زریاب» یکی از موسیقی‌دان‌های ایرانی و شاگرد اسحق موصلی بوده و یکی از برجسته‌ترین خوانندگان و موسیقی‌دانان و نوازندگان عود در زمان «هارون الرشید» بود. یکی از آثار او «فی‌الاغانی» است. (۲۴۶ هجری)

«ابوالعباس سرخسی» یکی از نویسندگان ایرانی و از مردم سرخس بوده و درباره موسیقی دو کتاب «الموسیقی الکبیر» و «الموسیقی الصغیر» از او باقی است. (۲۸۶ هجری)

«ابوبکر زکریای» رازی دانشمند بزرگ ایرانی که در ری به تحصیل علوم گوناگون زمان خود می‌پرداخت و درباره موسیقی کتاب «فی الجمل الموسیقی» را نگاشته است. او در جوانی نیز عود می‌نواخت. (۳۱۳هجری)

«ابن خردادیه» جغرافی‌دان ایرانی بوده و نیایش زرتشتی بوده‌اند و درباره موسیقی آثاری مانند «آداب السماع»، «طبقات المغنین» و رساله‌ای درباره سازهای زمان ساسانی نوشته است. (۳۰۰ هجری)

«ابونصر فارابی» بزرگ‌ترین دانشمند قرن سوم و چهارم هجری است و در تمام علوم زمان خود استاد بود و او را معلم ثانی بعد از ارسطو می‌دانند. فارابی موسیقی را در بغداد آموخت و سماع طبیعی ارسطو را چهل بار خوانده است و سازی شبیه قانون نیز ساخته است و درباره موسیقی، آثارش عبارتند از: کتاب «الموسیقی الکبیر- و المدخل الی صناعته الموسیقی» و کتاب «الموسیقی.»

«ابوعبداله خوارزمی» در اثرش «مفاتیح العلوم» از اصول موسیقی و ابزار و سازها سخن گفته است. (۳۷۰ هجری)

«رودکی» شاعر نام‌دار و موسیقی‌دان بزرگ ایرانی که چنگ نیکو می‌نواخت. (۳۲۹ هجری)

«ابوعلی سینا» دانشمند برجسته ایرانی معروف به شیخ الرییس در زمان سامانیان می‌زیسته. او در حدود ۱۰۰ کتاب در رساله نوشته است و در بخشی از موسیقی سخن گفته است و یکی از نوشته‌های او درباره موسیقی «المدخل الی صناعته الموسیقی» است.

«صفی الدین ارموی» یکی از دانشمندان بزرگ ایرانی است که حدود سال ۶۱۳ هجری در ارومیه به دنیا آمد. عودنواز چیره دستی بود و آثارش در مورد موسیقی کتاب‌های «الادوار» و «شرفیه» درباره پرده‌بندی عود و گام‌های موسیقی است.

«قطب الدین محمودشیرازی» نویسنده کتاب «دره التاج» که بخش بزرگی از آن درباره موسیقی است و در سال ۷۱۰ هجری درگذشت. رساله او در تاریخ موسیقی ارزش زیادی دارد.

«الجرجانی» که شهرتش بیشتر در علوم ادبی و حکمت است و درباره موسیقی در کتاب «مقالید العلوم» سخن گفته است و در سال ۸۱۶ هجری درگذشت.

«عبدالقادر مراغی»، نقاش و خوشنویس و عودنواز ماهری بوده است. از آثار او کتاب «مقاصد الالحان» و «جامع الالحان» درباره علم موسیقی است. (۸۳۸ هجری)

«احمدالمسلم الموصلی» یکی از موسیقی‌دان‌های ایرانی است که کتاب «درالنفی فی فن الموسیقی» را درباره هنر موسیقی و موسیقی نظری نگاشته است. (۱۱۵۰ هجری)

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,