Saturday, 18 July 2015
03 December 2020
نگاهی به مستند سخن از هایده

«همه آن‌چه می‌خواهید درباره هایده بدانید»

2010 June 09

این مطلب از تارنمای روزآنلاین برداشت شده است.

مهدی عبداله زاده

غبار زمان دیر یا زود بر هر آن‌چه که مکتوب نشود خواهد نشست. بیست سال پیش بانوی آواز ایران- هایده- چشم از جهان فرو بست و ویدئوی تشییع جنازه‌اش تا ماه‌ها دست به دست می‌گشت و بغض و بهت و تاسف در فضای غم‌بار اواخر دهه شوم شصت پراکنده می‌شد.

آن روز‌های تلخ و روز‌های پیش‌تر از آن، که با صدای جادویی هایده در هم تنیده بود، دیگر در هیاهوی  جامعه سیاست‌زده و مصیبت‌زده ایران  کم‌تر به یاد مان می‌آید. اگر امروز به ترانه‌های او نیز گاهی گوش می‌دهیم، کم‌تر فرصت می‌کنیم تا او را آن‌چنان که بود و آن‌چنان که در زندگی‌مان جای داشت به یاد آوریم.

مستند «سخن از هایده» اما، تلنگری است بر ذهن فراموش‌کار ما تا به همراهی‌اش، هم کارنامه و زندگی یک هنرمند را دوره کنیم و هم به تبع این مرور، بر آن‌چه در دهه پنجاه و شصت بر ما گذشت از منظری متفاوت نگاه بیاندازیم.

در دورانی که روند مستند سازی عمدتن با هدف حضور در جشنواره‌های سینمایی و با روی‌کرد به مسایل سیاسی و اجتماعی روز پی گرفته می‌شود، رفتن به سراغ سوژه‌ای چون «سخن از هایده» تنها با انگیزه‌ای شخصی و علاقه‌ای عمیق نسبت به موضوع میسر است. «پژمان اکبر‌زاده»، پیانیست، پژوهش‌گر موسیقی و روزنامه‌نگار در اولین تجربه سینمایی‌اش  روی‌کردی ژورنالیستی را در پیش گرفته است. او که فیلم خود را با بررسی نخستین روز‌های ورود هایده به عرصه خوانندگی شروع می‌کند و با تشییع جنازه او  به پایان می‌برد، بیش از آن که در پی آفرینش یک مستند سینمایی باشد سعی در ارایه یک مقاله تصویری جامع و مانع دارد: مقاله‌ای مفصل درباره «همه آن‌چه می‌خواهیم در‌باره هایده بدانیم.» به همین دلیل است که کار او را نمی‌توان در چارچوب معیارهای  معمول مستند سینمایی به نقد کشید.

شیوه روایت مستند در این فیلم چند گانه است. مستند‌ساز هم جلوی دوربین صحبت می‌کند و هم روی تصاویر نریشن می‌خواند. به جز این، تصاویر آرشیوی به هم‌راه گفت‌وگو‌های انجام شده توسط اکبر‌زاده در آمریکا، فرانسه، هلند، بریتانیا و آلمان مجموعه‌ای «دیدنی» از اطلاعات دست‌چین شده و نظم یافته را به دست می‌دهد که حاصل تحقیقات دامنه‌دار و عمیق کارگردان در این زمینه است.

اما آن‌چه به فیلم وسعت و غنایی خاص بخشیده، نوع نگاه جاری در آن است که صرفن به زندگی و کارنامه هایده به عنوان یک هنرمند محدود نمی‌شود. بلکه پس زمینه‌های اجتماعی، سیاسی تاثیر‌گذار بر روی‌کرد آثار متاخر هایده نیز در پیوند با رویداد‌های مهمی چون انقلاب، جنگ هشت ساله و غربت و دل‌تنگی حاکم بر مهاجران ایرانی ساکن اروپا و آمریکا بررسی می‌شوند. فیلم در این رهگذر تا آن‌جا پیش می‌رود که برای نمونه، لحظاتی از فضای غم‌بار توام با امید به بازگشت زود هنگام به ایران – که در اغلب کنسرت‌های دهه شصت هایده وجود دارد- را نیز به نمایش می‌گذارد.

چهره‌های شاخصی چون «محمد حیدری»، «فرید زلاند» و «انوشیروان روحانی»، به عنوان هم‌کاران هایده و شاهدان زنده تاریخ زندگی و هنر وی، انتخاب‌های مناسبی برای مصاحبه‌ها بوده‌اند. اما پرسش‌های دقیق و توام با تسلط و بینش کارگردان باعث شده تا شنیدنی‌ترین حرف‌ها از زبان آن‌ها شنیده شود. در این میان بیش از همه، نوع حضور حیدری و حرف‌های اوست که به جذابیت مصاحبه‌ها می‌افزاید.

با آن‌که تدوین فیلم روان و متناسب با روایت است، اما برخی از تصاویر یا نماها کم‌ترین ارتباط منطقی را با بقیه فیلم دارند. به گونه‌ای که موجب اطناب و زیاده‌گویی و یا گاه اضافه‌گویی شده‌اند. مثلن صحنه‌ای آرشیوی که در آن گوگوش قرار است  حضور هایده را در برنامه نوروزی تلویزیون اعلام کند، با مقدمه‌ای بسیار طولانی همراه است که نه به موضوع ربط دارد و نه حتا شنیدنش از زبان خواننده جذابی چون گوگوش می‌تواند در آن مقال پذیرفتنی باشد.

مستند«سخن از هایده» پس از بار‌ها نمایش در جشنواره‌های مختلف، اکنون رهسپار فستیوالی در سیاتل است تا در روز 19 ژوئن به تماشاگران عرضه شود. این فیلم هرچند با زیر نویس انگلیسی به نمایش در می‌آید، اما بی‌چون و چرا مختص به مخاطب فارسی زبان است و اساسن برای این گروه مخاطب ساخته شده است. چرا که وسعت اطلاعات پس زمینه‌ای و دانش فرهنگ عمومی مخاطب برای فهم فیلم در سطحی چنان وسیع مورد نیاز است که تقریبن هیچ تماشاگر غیر‌ایرانی نمی‌تواند بدون آن اطلاعات از عهده درک فضا و اهمیت موضوع  برآید.

تلاش فیلم‌ساز در ثبت و ضبط بخشی از تاریخ شفاهی و خاطرات پر اهمیت اهالی موسیقی حول یک محور مشخص، بیش از آن‌که به بازشناخت یک چهره آواز خوان بیانجامد، باعث شرح و بسط وضعیت موسیقی در دهه چهل تا شصت است. به گونه‌ای که در پی تحلیل‌هایی که –به ویژه توسط «محمود خوشنام» منتقد و کارشناس موسیقی- صورت می‌گیرد تاثیر متقابل موسیقی‌دانان، آواز‌خوانان و سبک‌های موسیقایی بازخوانی می‌شوند و به این طریق برخی گوشه‌های تاریک و ناگفته از تاریخ موسیقی آن دوره آشکار می‌شود.

«سخن از هایده» به خاطر کوشش بی‌چشم‌داشتی که صرفش شده شایسته تقدیر است. ساختن این‌گونه مستند‌های بی‌ادعا و فرهنگ‌ساز، کار دل است و غنیمت به شمار می‌آید. هنوز ده‌ها سوژه دیگر از این دست روی زمین مانده است که باید به سراغشان رفت. پیش از آن که دیر شود. سخن از دیگر آواز خوانان را می‌شود پیش از آن که رخ در نقاب خاک در کشند آغاز کرد.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , ,