Saturday, 18 July 2015
17 January 2021
کوچه مهتابی–ساختارهای مایه‌گی موسیقی ایران

«یک تز از مهردادپاکباز»

2010 June 30

اردوان طاهری/ رادیو کوچه

ardavan@koochehmail.com

«مهردادپاکباز، آهنگ‌ساز و نوازنده گیتار مقیم اتریش، روز دوشنبه 31 خرداد 1389 در دانشگاه موسیقی و هنرهای نمایشی شهر وین، از رساله‌ی دکتری خود با عنوان «ساختارهای مایه‌گی (مدال) در موسیقی ایران و منابع دوران اولیه اسلامی» دفاع کرد و موفق به دریافت دکترای تئوری موسیقی با درجه ممتاز شد.»

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

«مهردادپاکباز» که دانش‌آموخته رشته نوازندگی گیتار دانشگاه موسیقی وین است، در سال 1352 در تهران متولد شد. وی یادگیری نوازندگی گیتار کلاسیک را از سن 13 سالگی آغاز کرد و از سال 1370 تا 1373 به یادگیری تئوری موسیقی نزد «مهران‌روحانی» پرداخت. «مهردادپاکباز» در سال‌های 1376 تا 1383 دانشجوی رشته‌ی نوازندگی گیتار در دانشگاه موسیقی و هنرهای نمایشی وین بود و با درجه‌ی کارشناسی ارشد نوازندگی گیتار از آن دانشگاه فارغ‌التحصیل شد.

دکترمهردادپاکباز

وی همان سال با ورود به مقطع دکترای تئوری موسیقی، زیر نظر پروفسور دکتر «ورنر شولتسه» (Werner Schulze) از دانشگاه موسیقی و پروفسور دکتر «رودیگر لولکر» (Rüdiger Lohlker) از دانشکده شرق‌شناسی دانشگاه وین تحقیقات خود را در زمینه تحلیل ساختارهای مایه‌گی موسیقی ایرانی در ارتباط با اسلوب‌های به جای مانده از رسالات کهن آغاز کرد.»

«مهردادپاکباز» در این زمینه خود می‌گوید:

«در این پایان‌نامه در طول این چهار سال، من سعی کردم تا در راستای دیدگاه‌های نظری نوین، موضوع تحلیل ساختارهای مایه‌گی در موسیقی ایران را در ارتباط با اسلوب‌های برجای مانده از رسالات کهن قرار بدهم.»

با توجه به این‌که «ساختارمایه‌گی» در موسیقی ایرانی در کتابی به نام «نگرشی بر موسیقی ایرانی» توسط «داریوش‌طلایی»، ردیف‌دان و استاد تار و سه‌تار در سال 1372 مطرح شده بود و خود من در دوره‌ی کارشناسی موسیقی دانشگاه تهران در درس موسیقی‌شرق «داریوش‌طلایی» حاضر بودم که در این زمینه تدریس می‌کرد، از «مهردادپاکباز» از شباهت نگاه او با نظریه «داریوش‌طلایی» می‌پرسم و او پاسخ می‌دهد:

دکترمهردادپاکباز، پروفسور دکتر«رودیگر لولکر» (Rüdiger Lohlker)

«این ادامه‌ی – در حقیقت – این نوع دیدگاه است که توسط افرادی مثل آقای «[داریوش] طلایی» و قبل‌تر از آن آقای «[مجید] کیانی» شروع شده و دقیقن همان‌جا که گفتم دیدگاه‌های نظری نوین، این‌جا من مشخصن گروهی از محققین پیشرو را مد نظر دارم که کندوکاش در رسالات کهن را، نه تنها راهی در جهت بازیافتن هویت پنهان شده در موسیقی ایرانی می‌بینند، بلکه ضمن الهام از روش‌های نظری قابل استخراج از این رسالات، مواد لازم را نیز برای تحلیل ساختارهای مایه‌گی پیدا می‌کنند.»

آهنگ‌ساز آلبوم «گفت‌وگو» در نظریه‌ی خود از «مشخصه‌ی ایرانی» در رسالاتی همچون کتاب «شفا» از «ابن‌سینا» سخن می‌گوید. از او خواستم تا برای شنوندگان رادیو کوچه در این زمینه بیشتر توضیح بدهد:

«ممکن است که برای شنوندگان جالب باشد که بدانند «ابراهیم» و «اصحاق‌موصلی» که اصالتن ایران بودند ولی در دربار «هارون‌الرشید» در قرن نهم [میلادی] زندگی می‌کردند، این‌ها مربوط می‌شوند به مکتب قدیم عرب. با وجود این‌که ایرانی هستند، ولی سبک نوازندگی آن‌ها و زیباشناسی‌ای که در [ساز] زدن آن‌ها وجود داشته، نوعی خاصی است که می‌توان از آن به عنوان موسیقی قدیم عرب اسم برد. در مقابل آن یک شاخه‌ای دیگر وجود دارد [که] همان «اسکولاستیک» است که کارهای «الکندی» و «فارابی» را می‌توانیم مثال بزنیم.

پروفسور دکتر«ورنر شولتسه» (Werner Schulze)، پروفسور دکتر«رودیگر لولکر» (Rüdiger Lohlker)

این مقایسه که انجام شده، یک سری بخش‌های مشترک پیدا شده که یعنی موسیقی شاید جاهایی در ایران از گذشته این تشابهات را با موسیقی عربی داشته است. حالا کدام یک و کجا روی دیگری اثر داشته، نمی‌شود با وضوح گفت، ولی آن‌جاهایی که در همین کتاب «شفا» بخش‌هایی خیلی ویژه پیدا می‌شود که در گذشته نبوده یا این‌که پیداکردن تشابه آن‌ها مشکل است، همان چیزهایی است که «اون رایت» (Owen Wright) با احتیاط می‌خواهد بگوید که این‌ها شاید ویژگی‌های ایرانی است. مثلن در مبحث «جنس» یا «اجناس» که همان موضوع «دانگ»‌ها یا «تترآکورد»ها است، [«اون رایت»] این تشابهات را پیدا می‌کند و البته تفاوت‌هایی هم پیدا می‌کند که این‌ها در آثار گذشته وجود نداشته است. حالا این‌ها را شاید بتوان اسمش را گذاشت ویژه‌گی‌های ایرانی.»

«مهردادپاکباز» در ادامه برای روشن‌شدن این ویژه‌گی‌ها، نمونه‌هایی از مفاهیم موسیقی قدیم ایران را مطرح می‌کند:

ویژه‌گی‌های ایرانی [در موسیقی] بیشتر برمی‌گردد به مسایل فراموسیقی؛ یعنی مثلن مفهوم اعداد در رابطه با تعداد «مقام»‌ها.

«این در هشت «راه»ی که مکتب «ابراهیم» و «اصحاق‌موصلی» است، وجود داشته است. «خراداذبه» که یکی از نویسندگان قرن دهم [میلادی] است برای اولین باز اسم برده؛ یعنی گفته که هفت تا «راه» یا «راه‌های ملوکی»، راه‌هایی که منظورش همان سبک «ساسانی» است [وجود داشته است]. بعضی‌ها معتقداند که اصطلاح «راه» از سیستم قدیم موسیقی درباری «ساسانی» آمده و در سیستم بعدی که مکتب قدیم عرب است خودش را جاانداخته است. این ویژه‌گی ایرانی همان عدد هفت است، همانی که ادامه‌ی آن را می‌توانیم در سیستم «ردیف» امروزی (دستگاه) پیدا کنیم.»

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , , , , ,