Saturday, 18 July 2015
22 October 2020
تماشاخانه 8

«نمایش‌های شادی‌آور عهد صفوی»

2009 September 14

مجید بهشتی / رادیو کوچه

majid@radiokoocheh.com

این برنامه از تماشاخانه به نمایش‌های شادی‌آور عهد صفویه و بعد از آن می‌پردازد.

فایل صوتی را از اینجا بشنوید

 

فایل را از این جا دانلود کنید

نمایش‌های مهم و شادی‌آور عهد صفویه به بعد یعنی «کچلک‌بازی»، «بقال‌بازی» و «تخت‌حوضی» بوده است که تقریبن همه‌ی این سرگرمی‌های معمول مانند چشم‌بندی، شعبده‌بازی، بند‌بازی، ریسمان‌بازی، نزاع و رقص و وادارکردن حیوانات به تقلید و عملیات زورخانه‌ای و پهلوانی، نقالی، شیشه‌بازی و … را با واژه عام «معرکه» مشخص کرده‌اند و انواع معرکه را «لوطی» یا «استاد» و «معرکه‌گیر» یا «مرشد» می‌خواندند.

20090913-tamashakhane-koocheh

در ایران نمایش‌های آیینی و میدانی مانند کارهای مضحک بازیگرانی چون روغولک، مسخره‌ها، رقص و آواز هجوآلود دلقک‌ها و مطرب‌های دوره‌گرد و نمایش‌های بی‌گفتار رقصی و غیررقصی ساده و خنده‌آور را با عنوان عمومی تقلید از هم جدا می‌کردند و عامل تقلید را مقلد یا تقلیدچی می‌گفتند که چند تا از آن‌ها مانند مسخره‌بازی، دلقک‌بازی، لال‌بازی و… مرسوم بوده‌است.

در بین آن‌ها سیاه‌بازی که ریشه آن از دلقک‌های مناسب‌گون هجوسرایی بوده که با لباس ژنده و رنگارنگ در رفتار و گفتار طنز و طعنه‌ای گستاخ به خصوص نسبت به اشراف را مد نظر داشتند و به این حرکات و رفتار مسخره‌بازی می‌گفتند و «سیاه‌بازی» و «تخت ‌حوضی» هم از آن به‌وجود آمد.

یکی دیگر از رقص‌های نمایشی، رقص شاطر است که نمایشی بی‌سخن و ساده بود و داستان ابتدایی پخت نان و فروختن آن را طی حرکات نرم و سنجیده و میزان‌شده با موسیقی یک ساز نشان می‌دادند.

اگر به نشانه‌های تاریخی این مراسم دقت کنیم اغلب این بازی‌‌ها میراث گذشتگان به خصوص عهد ساساتی  بوده‌است. از جمله مراسمی که در عهد ساسانی وجود داشت ریسمان‌بازی، شیشه‌بازی، چنبر بازی و چند گونه رقص و خنیاگری و بازی‌های دیگری بود که در رساله‌های پهلوی مربوط به قرن هفتم میلادی از آن‌ها یاد شده‌است و در عهد اسلامی هم نظامی گنجوی در قرن چهارم هجری به آن‌ها اشاره کرده است.

مطرب‌های امروزی می‌گویند که نام و نشان رقص و آوازهای محلی و مجلسی در دوره‌های صفویه طومار شده‌است اما در حال حاضر این طومارها در دسترس نیست. می‌گویند که در آن زمان نمایش داستان‌های بی‌گفتار و دلال‌بازی‌های خنده‌آور در خلال برنامه‌های دسته‌های مطرب مقدمه‌ای بر غلبه رشد یافتن تدریجی عنصر داستانی در رشته‌ای از نمایش‌ها شده است. به طور تقریبی در عهد صفویه دو نوع بازی در کنار هم پیش می‌رفته است و داستانی بود که بهانه‌ای به رقص و آواز می‌شد.

20090913-tamashakhane-koocheh1

یکی دیگر از نمایش‌های ایرانی که اصل و مبدا نمایش‌های سوگواری را رقم می‌زند، «تعزیه» است. تعزیه مراسمی است که از شهید شدن امام‌حسین و پیروانش توسط یزید خلیفه اموی در سال 61 هجری و 680 میلادی الهام گرفته شده‌است. از آن تاریخ به بعد شیعیان هر سال به مناسبت آن فاجعه به سوگواری پرداختند و معزالدوله دیلمی به رغم تمایل خلیفه عباسی، نخستین کسی بود که در بغداد برای ده روز دستور تعزیت رسمی را داد.

جلسات وعظ درباره‌ی شهادت خاندان پیامبر اسلام به وجود آمد. در قرن دهم هجری برابر با 15 میلادی واعظ کاشف، روضه‌الشهدای خود را درباره‌ی واقعه‌ی کربلا نگاشت و خطیبان و واعظان تبلیغ قطعاتی از آ‌ن‌را از این کتاب برای مردم خواندند و مردم هم به گریه و زاری پرداختند.  سابقه‌ی تاریخی روضه این‌چنین به وجود آمد. با مجالس روضه‌خوانی در لوای اشعار مذهبی یکی از اشکال مهم موسیقی ایرانی محفوظ ماند.

از آن دوره بود که دسته‌های سینه‌زنی و زنجیر زنی در کوچه‌ها و معابر راه افتادند و نوعی تابلوهای زنده از وقایع مربوط به ائمه اطهار و مصایب کربلا را به شکل ثابت به معرض نمایش گذاشتند و میان دسته‌های سینه‌زنی رقابت و هم‌چشمی به وجود آمد.

قدیمی‌ترین اطلاعی که تاکنون درباره‌ی نمایش تعزیه در دست است از مسافر انگلیسی –فرانکلین- بود که در سال 1201 هجری قمری برابر با 1787 میلادی در شهر شیراز تعزیه‌ای انجام شد.

تعزیه از آن زمان رو به ترقی گذاشت و در دوره‌ی ناصرالدین شاه قاجار در سال 1264 هجری قمری برابر با 1848 میلادی آن‌چنان به حد خودش رسید که ایران‌شناس انگلیسی «سر لوییس اولی» در مقاله‌ای نوشته که درجه مهارت یک درام‌نویس را در تاثیر بر تماشاگران بدانیم باید بگ.ییم که هیچ تراژدی‌ای به عظمت تعزیه نمی‌رسد.

تعزیه در میدان یا حسینیه یا تکیه که معروف‌ترین و شگفت‌انگیزترین مکان‌های نمایشی است انجام می‌گرفت.

محل نمایش تعزیه معمولا به شکل دایره‌ای در می‌آمد که در وسط آن سکوی مربع یا مدوری قرار داشت. علاوه بر مجالس حزن‌انگیز، تعداد تعزیه با محتوای سبک‌تر و یا حتا کمیک بازی می‌شده‌است که بعضی از آن‌ها به عنوان گوشه در آغاز نمایش به شکل نوعی پیش‌پرده اجرا می‌شد. ‌

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|

TAGS: , , , ,