Saturday, 18 July 2015
21 October 2020

«عکاسان تاریخ ساز»

2009 September 19

جدید آن‌لاین

ایرانیان در دوره ناصرالدین شاه از عکس به مثابه ابزار بیانی و تشریحی، یعنی آنچه که امروزه ما آن را ‌مستند می‌نامیم، سود می‌جستند. در این دوره،  گرچه عکاسی بیشتر ویژه‌ی دربار و خواص بود،  اما عکس و اخبار مربوط به پیشرفت‌های هنر عکاسی در روزنامه‌های رسمی ایران چاپ می‌شد و عکاسی در شهرهای ایران جای خود را باز کرده بود.

اعتراضات و نارضایتی‌هایی که در اواخر دوره ناصری شروع شده بود، در دوره مظفرالدین شاه هم رو به گسترش بود. این امر فرصتی پیش آورد برای هنر عکاسی تا هم در روشن کردن نخستین جرقه‌های انقلاب مشروطه نقش داشته باشد و هم در ثبت تحولات آن به مثابه نخستین تلاش ایرانیان برای رسیدن به آزادی، عدالت و حکومت قانون.

20090919-akassan-koocheh

شاید بتوان گفت که با انقلاب مشروطه عکس یک رسانه خبری شد. رسانه‌ای که مشروطه‌خواهان از آن بهره می‌گرفتند و مقامات استبدادی از آن در خشم بودند.

در دوره استبداد صغیر که با موج دستگیری و بازداشت آزادیخواهان هم‌زمان بود، بیشترین محدودیت‌ها و سانسور و نظارت بر کار عکاسان در جریان بود، تا آن‌جا که حتی به کشته‌شدن یکی از عکاسان، به نام  «میرزا جواد خان عکاس» منجر شد.

سندیت غیر قابل انکار عکس، در باور پذیری اخبار و رویدادهایی که از طریق عکس انتشار می‌یافت، تردیدی برای توده مردم باقی نمی‌گذاشت. از جمله عکس فرمان مشروطیت با امضای مظفرالدین شاه مایه باور مردم می‌شد.

در نبود تکنولوژی امروزین و گسترش نداشتن رسانه‌های جمعی، عکس به عنوان رسانه‌ای نو نقش اطلاع‌رسانی مهمی را برعهده داشت

یا در نمونه‌ای دیگر، وقتی عکس محمد علی‌شاه در لباس قزاقی در دوران ولیعهدی در تبریز انتشار داده شد، گرایش شدید شاه آینده را به دولت روسیه نشان می‌داد که  مایه آگاهی بسیاری از ایرانیان شد.

در نبود تکنولوژی امروزین و گسترش نداشتن رسانه‌های جمعی، عکس به عنوان رسانه‌ای نو نقش اطلاع‌رسانی مهمی را برعهده داشت. دیدن عکس‌های رجال اصلاح طلب، مجاهدان و قهرمانان، بست نشینی مردم در سفارتخانه‌ها، چگونگی نبردها و اوضاع و احوال مبارزه ودرگیری مجاهدان با مامورین حکومتی در شهرهای بزرگ و نیزکشته شدن مبارزان مردم را متاثر می‌کرد.

عکاسان بسیاری در این دوره نقش داشتند. یکی از آن‌ها «آرمان استپانیان» است که می‌توان او را از عکاسان مهم و برجسته دوران مشروطیت دانست. این جایگاه را از آن روی به او می‌توان اطلاق کرد که عکس‌های او از رخدادهای مشروطه در نشریه مشهور تایم در همان زمان به چاپ رسید.

هیچ نظرموثقی بر تعداد عکس‌های او و نیز چند و چون کارش نمی‌توان ارایه داد. زیرا بنا بر نظر متخصصین تاریخ عکاسی ایران، عکس مستقلی از او دیده نشده است. بر ملا شدن نقش استپانیان و عکس‌هایش از مشروطه نیازمند بازبینی آرشیو مجله تایم است.

از سوی دیگر اما عوامل استبداد نیز به نقش عکس وقوف داشته و از آن برای تاثیرگذاری منفی بر اذهان توده مردم استفاده می‌کردند. شرح چگونگی عکس برداشتن آن‌ها از زندانیان با وضعی مفلوک و انتشار و هدیه به دوستان خود را می‌توان  در گزارش مصور این صفحه دید.

یکی دیگر از جنبه‌های کاربردی عکاسی در این دوران، عکس‌برداری از اعلامیه‌ها و شبنامه‌هایی بود که برخی از انجمن‌های سرّی به دلیل در اختیار نداشتن چاپ‌خانه و یا وسایل تکثیر، اقدام به انجام آن می‌کردند.

نقش عکس در انقلاب مشروطه فراتر از آنی است که در کتاب‌ها و خاطرات رجال آمده است. به ضرس قاطع خاطرات نوشته شده و نیز کلکسیون‌های عکس خانوادگی وجود دارد که هنوز به انتشار در نیامده است. پرونده این موضوع خاتمه نیافته و امید می رود در آینده اطلاعات بیشتر و موثقی در این باب رخ تازه کند.

«نوشته فوق می تواند نظر نویسنده باشد و الزامن نظر رادیو کوچه نیست»

|